বিহুত মাখিয়তী, তৰা গছ আৰু দীঘলতি গছৰ ব্যৱহাৰ আৰু ঔষধি গুণ।
( অপূৰ্ব দাস )
অসমীয়া জাতীয় জীৱনৰ আয়ুসৰেখা স্বৰূপ ৰঙালী বিহু বা ব'হাগ বিহু কেৱল এক উৎসৱেই নহয়, ই অসমীয়া সমাজৰ কৃষি, প্ৰকৃতি আৰু জীৱ-জন্তুৰ সৈতে থকা নিবিড় সম্পৰ্কৰ এক জীৱন্ত প্ৰতীক। ৰঙালী বিহুৰ প্ৰথম দিনটো অৰ্থাৎ গৰু বিহুৰ দিনা অসমৰ চহা কৃষকে নিজৰ খেতি-বাতিৰ প্ৰধান সম্বল গৰু-ম'হৰ মংগল আৰু সুস্বাস্থ্য কামনাৰে বিশেষ নীতি-নিয়ম পালন কৰে। এই গৰু বিহুৰ পৰম্পৰাত প্ৰকৃতিৰ বুকুত পোৱা কেইবিধমান বিশেষ উদ্ভিদৰ ব্যৱহাৰ অপৰিহাৰ্য। তাৰ ভিতৰত মাখিয়তী, দীঘলতি আৰু তৰা গছৰ ভূমিকা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই উদ্ভিদসমূহ কেৱল পৰম্পৰা ৰক্ষাৰ বাবেই ব্যৱহাৰ কৰা নহয়, ইয়াৰ আঁৰত লুকাই আছে অসমীয়া সমাজৰ লোক-বিজ্ঞান, গভীৰ বনৌষধি জ্ঞান আৰু পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ সুক্ষ্ম বুজাবুজি। তলত এই তিনিবিধ উদ্ভিদৰ গৰু বিহুত ব্যৱহাৰ আৰু ইয়াৰ ঔষধি গুণাগুণৰ বিষয়ে বিতংকৈ আলোচনা কৰা হ'ল।
🟢 মাখিয়তী (Flemingia strobilifera)
মাখিয়তী অসমৰ হাবি-বননি, পৰিত্যক্ত মাটি আৰু বাৰীৰ চুকত সাধাৰণতে গজি উঠা এবিধ জোপোহা জাতীয় গছ। গৰু বিহুৰ দিনা মাখিয়তীৰ ডালৰ এক বিশেষ ব্যৱহাৰ আৰু অপৰিসীম গুৰুত্ব আছে।
◽ গৰু বিহুত মাখিয়তীৰ ব্যৱহাৰ
গৰু বিহুৰ দিনা ৰাতিপুৱা গৰুক গা ধুৱাবলৈ নৈ, জান-জুৰি বা বিললৈ লৈ যোৱা হয়। গা ধুওৱাৰ সময়ত গৰুৰ গাত মাখিয়তীৰ ডালেৰে কোবাই কৃষকে নিভাঁজ মৰমেৰে গায়, "মাখিয়তীৰ মাখি পাত, মাখি মাৰোঁ জাত জাত।" লোকবিশ্বাস আৰু পৰম্পৰাগত জ্ঞান অনুসৰি মাখিয়তীৰ ডালেৰে কোবালে গৰুৰ গাত বছৰটোলৈ মাখি, ডাঁহ আৰু আন আন ক্ষতিকাৰক পোক-পৰুৱা নপৰে আৰু গৰুৰ স্বাস্থ্য ভালে থাকে। ব'হাগ মাহৰ লগে লগে প্ৰকৃতিৰ উষ্ণতা বাঢ়ে আৰু মহ-ডাঁহৰ উপদ্ৰৱ বৃদ্ধি পায়। সেয়েহে গৰুক এই পোক-পৰুৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ মাখিয়তীৰ প্ৰয়োগ অতি প্ৰয়োজনীয়।
◽ মাখিয়তীৰ ঔষধি গুণ
মাখিয়তী গছৰ পাত, শিপা আৰু ডালৰ বহুতো বনৌষধি গুণ আছে। ইয়াৰ বৈজ্ঞানিক নাম Flemingia strobilifera আৰু ই Fabaceae পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত।
পোক-পৰুৱা প্ৰতিৰোধক: মাখিয়তীৰ পাতত কেইবাবিধো বিশেষ ৰাসায়নিক পদাৰ্থ থাকে যিয়ে প্ৰাকৃতিক পোক-পৰুৱা বিকৰ্ষক (insect repellent) হিচাপে কাম কৰে। গৰুৰ গাত কোবালে ইয়াৰ ৰস গৰুৰ ছালত লাগে আৰু ইয়াৰ তীব্ৰ গোন্ধৰ বাবে মহ, ডাঁহ, ওকণি আদি আঁতৰি থাকে।
• ছালৰ ৰোগ নিৰাময়: গৰু বা মানুহৰ ছালত হোৱা খৰ-খজুৱতি, ঘাঁ আদি নিৰাময়ৰ বাবে মাখিয়তীৰ পাত পিহি প্ৰলেপ দিলে সুফল পোৱা যায়। ইয়াৰ শক্তিশালী এন্টি-বেক্টেৰিয়েল আৰু এন্টি-মাইক্ৰ'বিয়েল গুণ আছে।
বিষ নিৰাময়ক: গাঁঠিৰ বিষ বা বাত বিষত মাখিয়তীৰ পাত গৰম পানীৰ সৈতে সিজাই সেই পানীৰে সেক দিলে বিষ বহু পৰিমাণে লাঘৱ হয়।
• জ্বৰ আৰু টোপনিহীনতা: পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসাত মাখিয়তীৰ শিপা জ্বৰ কমাবলৈ আৰু নিদ্ৰাহীনতা (insomnia) দূৰ কৰিবলৈ দৰব হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ই স্নায়ুতন্ত্ৰক শান্ত কৰাত সহায় কৰে।
🟢 দীঘলতি (Litsea salicifolia)
দীঘলতি হৈছে দীঘলীয়া পাতযুক্ত এবিধ গুল্মজাতীয় উদ্ভিদ। গৰু বিহুৰ দিনা মাখিয়তীৰ লগতে দীঘলতিৰ ডালো সমানেই অপৰিহাৰ্য আৰু ইয়াৰ ব্যৱহাৰ অসমীয়া সমাজত অতীজৰে পৰা চলি আহিছে।
◽ গৰু বিহুত দীঘলতিৰ ব্যৱহাৰ
গৰু ধুওৱাৰ সময়ত দীঘলতিৰ ডালেৰে গৰুৰ গাত কোবাই মন্ত্ৰ মতা হয়— "দীঘলতিৰ দীঘল পাত, গৰু কোবাওঁ জাত জাত; লাউ খা, বেঙেনা খা, বছৰে বছৰে বাঢ়ি যা।" দীঘলতিৰ পাত দীঘল হোৱাৰ দৰে গৰু-ম'হবোৰো যাতে শকত-আৱত আৰু ওখ-ডাঙৰ হয়, তাৰেই কামনা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰিও গধূলি গৰু গোহালিলৈ সোমোৱাৰ সময়ত দীঘলতি, মাখিয়তী আৰু বিহলঙনীৰ ডাল জ্বলাই গোহালিত জাগ দিয়া হয়। এই জাগৰ ধোঁৱাই গোহালিৰ পৰা মহ-ডাঁহ আঁতৰাই পেলায় আৰু গোহালিৰ পৰিৱেশ বীজাণুমুক্ত কৰে।
◽ দীঘলতিৰ ঔষধি গুণ
দীঘলতি Lauraceae পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত উদ্ভিদ আৰু ইয়াৰো বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ বনৌষধি গুণ আছে যি মানুহ আৰু জীৱ-জন্তু দুয়োৰে বাবে উপকাৰী।
কীটনাশক আৰু বায়ু বিশুদ্ধকৰণ গুণ: দীঘলতিৰ পাত আৰু ডালত এক প্ৰকাৰৰ উগ্ৰ সুগন্ধি থাকে। এই গোন্ধৰ বাবে মহ, ডাঁহ, মাখি আদি ওচৰ চাপিব নোৱাৰে। গোহালিত জাগ দিলে ই বায়ু বিশুদ্ধ কৰে আৰু বতাহত থকা বীজাণু ধ্বংস কৰে।
• পেশীৰ বিষ আৰু ভাগৰ দূৰ কৰা: দীঘলতিৰ পাত পানীত সিজাই সেই পানীৰে গা ধুলে শৰীৰৰ বিষ আৰু ভাগৰ নিমিষতে আঁতৰ হয়। গৰুৰ গাত ডালেৰে কোবালে গৰুৰ ছালৰ বিষ আৰু পেশীৰ ভাগৰো উপশম হয় বুলি বিশ্বাস কৰা হয়, যিহেতু কৃষি কাৰ্যত গৰুৱে অহৰ্নিশে কষ্ট কৰিবলগীয়া হয়।
• পেটৰ অসুখ নিৰাময়: দীঘলতি গছৰ ছাল গ্ৰহণী (dysentery) আৰু ডায়েৰিয়াৰ দৰে পেটৰ ৰোগৰ চিকিৎসাত পৰম্পৰাগতভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
ছালৰ সংক্ৰমণ: ছালত হোৱা ঘা, ফোঁহা বা উখহি উঠা আদিৰ চিকিৎসাত দীঘলতিৰ পাত পিহি প্ৰলেপ দিলে ঘাঁ সোনকালে শুকায় আৰু সংক্ৰমণ ৰোধ হয়।
🟢 তৰা গছ (Alpinia spp. / Alpinia nigra)
তৰা গছ দেখাত আদা বা হালধি গছৰ দৰে ডাঙৰ পাতৰ এবিধ জোপোহা উদ্ভিদ। অসমৰ সেমেকা মাটি, পিটনিৰ কাষত আৰু হাবিত ই সহজে গজি উঠে। গৰু বিহুৰ প্ৰস্তুতিত তৰা গছৰ ভূমিকা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু ই অবিহনে গৰু বিহু আধৰুৱা হৈ ৰয়।
◽ গৰু বিহুত তৰা গছৰ ব্যৱহাৰ
গৰু বিহুৰ দিনা গৰুক খুৱাবলৈ আৰু গৰুৰ গালৈ মাৰিবলৈ লাউ, বেঙেনা, কেঁচা হালধি, থেকেৰা আদি শলাত গুঁঠি যি 'চাট' বা 'মালিতা' বনোৱা হয়, সেয়া তৰা গছৰ সৰু সৰু ৰছীৰে (যাক তৰাপঘা বা তৰাৰ সূতা বোলা হয়) গুঁঠা হয়। বিহুৰ কেইবাদিনো আগৰে পৰা তৰা গছ কাটি আনি ফালি ৰ'দত শুকুৱাই এই পঘা বনোৱা হয়।
ইয়াৰ লগতে গৰু বিহুৰ দিনা পুৰণি পঘা সলাই গৰুক নতুন পঘা দিয়াৰ এক পৱিত্ৰ নিয়ম আছে। এই নতুন পঘা সাধাৰণতে মৰাপাট আৰু তৰা গছৰ বাকলিৰ পৰাই প্ৰস্তুত কৰা হয়। তৰাৰ পঘা অতি মজবুত, দীৰ্ঘস্থায়ী আৰু জন্তুৰ ছালৰ বাবে আৰামদায়ক।
◽ তৰা গছৰ ঔষধি গুণ
তৰা গছ Zingiberaceae (আদা জাতীয়) পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত আৰু ইয়াৰ ৰাসায়নিক আৰু ঔষধি গুণ অপৰিসীম।
• হজম শক্তি বৃদ্ধি আৰু পেটৰ ৰোগ: তৰা গছৰ শিপা বা আলু (rhizome) পৰম্পৰাগতভাৱে হজম শক্তি বৃদ্ধি কৰিবলৈ আৰু পেটৰ বিষ, বদহজম আদি দূৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াত থকা এছেনছিয়েল অইলে পাচন তন্ত্ৰ সুচাৰুৰূপে চলোৱাত সহায় কৰে।
• কৃমিনাশক গুণ: তৰা গছৰ ৰসৰ কৃমিনাশক (anthelmintic) গুণ আছে। গৰুৰ পঘা হিচাপে তৰা ব্যৱহাৰ কৰিলে গৰুৱে সেই পঘা চোবাই খালে ই গৰুৰ পেটৰ পেলু বা কৃমি ধ্বংস কৰাত সহায় কৰে। এয়া অসমীয়া কৃষকৰ এক সুক্ষ্ম বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰ পৰিচায়ক।
• এন্টি-ফংগেল আৰু এন্টি-বেক্টেৰিয়েল: তৰা গছৰ বাকলি আৰু পাতত প্ৰাকৃতিক এন্টি-ফংগেল গুণ থাকে। বাৰিষা কালত গৰুৰ ডিঙিত পঘাডাল তিতি থাকিলেও তৰাৰ পঘাৰ পৰা গৰুৰ ডিঙিত কোনো ধৰণৰ ভেঁকুৰ বা বেক্টেৰিয়াৰ সংক্ৰমণ নহয়, যিটো প্লাষ্টিক বা আন কৃত্ৰিম ৰছীৰ পৰা হোৱাৰ যথেষ্ট সম্ভাৱনা থাকে। তৰাৰ পঘাই গৰুৰ ডিঙিত ঘাঁ লগাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
• কাহ আৰু শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ সমস্যা: তৰা গছৰ আলুৰ ৰস মৌৰ সৈতে মিহলাই খালে কাহ, চৰ্দি আৰু শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত সমস্যাত যথেষ্ট সুফল পোৱা যায়।
🟢 পৰম্পৰা আৰু বিজ্ঞানৰ অপূৰ্ব সমন্বয়
ৰঙালী বিহুৰ গৰু বিহুৰ দিনা এই তিনিবিধ উদ্ভিদৰ ব্যৱহাৰে প্ৰমাণ কৰে যে আমাৰ পূৰ্বপুৰুষসকল কেৱল কৃষিজীৱিয়েই নাছিল, তেওঁলোক আছিল প্ৰকৃতিৰ সুক্ষ্ম পৰ্যবেক্ষক আৰু লোক-চিকিৎসাৰ নিপুণ বৈজ্ঞানিক।
◽ বৰ্ষাকালৰ প্ৰস্তুতি: ব'হাগ মাহৰ পৰা অসমত বাৰিষা আৰম্ভ হয়। বাৰিষাৰ সময়ত চৌপাশৰ পৰিৱেশ সেমেকা হৈ পৰে আৰু গৰু-ম'হৰ লগতে মানুহৰো বিভিন্ন ছালৰ বেমাৰ, মহ-ডাঁহৰ উপদ্ৰৱ আৰু পেটৰ অসুখ বৃদ্ধি পায়। মাখিয়তী আৰু দীঘলতিৰ প্ৰয়োগে গৰুৰ ছালখনক আগন্তুক বাৰিষাৰ বীজাণু আৰু পোক-পৰুৱাৰ আক্ৰমণৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ এক প্ৰাকৃতিক প্ৰতিষেধক (vaccine) হিচাপে কাম কৰে।
◽ পৰিৱেশ অনুকূল আৰু বহনক্ষমতা: তৰা গছৰ পৰা তৈয়াৰী পঘা আৰু সামগ্ৰীসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে পৰিৱেশ অনুকূল (eco-friendly) আৰু জৈৱ-বিঘটনশীল (biodegradable)। ইয়াৰ ব্যৱহাৰে গৰুৰ ছালত কোনো আঘাট নিদিয়ে আৰু প্ৰকৃতিৰো কোনো ক্ষতি নকৰে। বৰ্তমান সময়ত প্লাষ্টিকৰ ব্যৱহাৰে যি ভয়াবহ পৰিৱেশ সংকটৰ সৃষ্টি কৰিছে, তাৰ পটভূমিত আমাৰ পৰম্পৰাগত তৰাৰ পঘাৰ ব্যৱহাৰ এক উৎকৃষ্ট আৰ্হি।
◽ পশু-চিকিৎসা বিজ্ঞান (Ethnoveterinary Medicine): অসমীয়া সমাজৰ এই প্ৰথা আধুনিক পশু-চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ এক প্ৰাচীন ৰূপ। গৰুৰ স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ বাবে ৰাসায়নিক ঔষধৰ সলনি প্ৰাকৃতিক বনৌষধিৰ ব্যৱহাৰে গৰুৰ লগতে মানুহৰো উপকাৰ সাধন কৰিছিল। গৰুৰ নিৰোগী অৱস্থাই কৃষকৰ অৰ্থনৈতিক বুনিয়াদ সুদৃঢ় কৰিছিল।
মাখিয়তী, দীঘলতি আৰু তৰা গছ কেৱল বিহুৰ আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ সামগ্ৰীয়েই নহয়, ই অসমীয়া জাতিৰ প্ৰকৃতি-প্ৰেম, বিজ্ঞানমনস্কতা আৰু বহনক্ষম জীৱনশৈলীৰ নিদৰ্শন। আধুনিকতাৰ ধামখুমিয়াত আমি হয়তো বহুতো পৰম্পৰা পাহৰি পেলাইছোঁ, কিন্তু এই উদ্ভিদসমূহৰ গুণাগুণ আৰু গুৰুত্ব অনুধাৱন কৰি ইয়াক সংৰক্ষণ কৰাটো বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্ব। বিহুৰ এই লোক-বিজ্ঞানক আমি কেৱল আৱেগৰে নহয়, যুক্তি আৰু বিজ্ঞানেৰেও বিশ্বৰ দৰবাৰত প্ৰতিষ্ঠা কৰিব পাৰোঁ।
