বটুলিজম: এক মাৰাত্মক প্ৰাণঘাতী ৰোগ! কিছুমান খাদ্য খাওঁতে সাৱধান হওক

🔴 বটুলিজম: এক মাৰাত্মক প্ৰাণঘাতী ৰোগ! কিছুমান খাদ্য খাওঁতে সাৱধান হওক।

( অপূৰ্ব দাস )

বটুলিজম (Botulism) হৈছে মানৱ দেহৰ বাবে এক অত্যন্ত বিৰল কিন্তু অতিশয় বিপজ্জনক আৰু প্ৰাণঘাতী ৰোগ। এই ভয়ংকৰ ৰোগবিধ প্ৰধানকৈ 'ক্লষ্ট্ৰিডিয়াম বটুলিনাম' (Clostridium botulinum) নামৰ এবিধ বেক্টেৰিয়াই উৎপন্ন কৰা স্নায়ুবিষ বা নিউৰ'টক্সিনৰ (neurotoxin) ফলত সৃষ্টি হয়। চিকিৎসা বিজ্ঞান আৰু অণুজীৱ বিজ্ঞানৰ (Microbiology) জগতত এই বিষবিধক পৃথিৱীৰ অন্যতম আটাইতকৈ শক্তিশালী আৰু মাৰাত্মক প্ৰাকৃতিক বিষ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

 ইয়াৰ এক অতি সামান্য পৰিমাণেই সমগ্ৰ মানৱ শৰীৰৰ পেশীবোৰ পক্ষাঘাতগ্ৰস্ত (paralyze) কৰি পেলোৱাৰ ক্ষমতা ৰাখে। বিজ্ঞানসন্মতভাৱে বিশ্লেষণ কৰিলে দেখা যায় যে, এই বেক্টেৰিয়াবিধ অবায়বীয় (anaerobic), অৰ্থাৎ অক্সিজেন নথকা পৰিৱেশতহে ই জীয়াই থাকিব আৰু বংশবৃদ্ধি কৰিব পাৰে। সেয়েহে, সঠিকভাৱে সংৰক্ষণ নকৰা খাদ্য, বায়ু চলাচল কৰিব নোৱাৰা টেমাৰ ভিতৰত, বা গভীৰ আঘাতৰ স্থানত ইয়াৰ বৃদ্ধি হোৱাৰ সম্ভাৱনা সৰ্বাধিক। ইতিহাসলৈ লক্ষ্য কৰিলে দেখা যায় যে অষ্টাদশ শতিকাত জাৰ্মানীত প্ৰথমে দূষিত চቋ (sausage) খোৱাৰ ফলত এই ৰোগ ধৰা পৰিছিল, যাৰ পৰাই লেটিন শব্দ 'বটুলাছ' (Botulus - অৰ্থাৎ চቋ) ৰ পৰা 'বটুলিজম' নামটোৰ উৎপত্তি হৈছিল।

🔴 বটুলিনাম টক্সিনে শৰীৰত কেনেদৰে ক্ৰিয়া কৰে?

মানৱ শৰীৰৰ স্নায়ুতন্ত্ৰ (Nervous system) আৰু পেশীৰ মাজত এক নিৰন্তৰ আৰু জটিল যোগাযোগ ব্যৱস্থা থাকে, যাৰ জৰিয়তে মগজুৱে পেশীবোৰক লৰচৰ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। এই নিৰ্দেশ কঢ়িয়াই নিয়া ৰাসায়নিক পদাৰ্থবিধৰ নাম হৈছে 'এচিটাইলক’লিন' (Acetylcholine)। যেতিয়া ক্লষ্ট্ৰিডিয়াম বটুলিনামৰ বিষ আমাৰ শৰীৰত প্ৰৱেশ কৰে, ই পোনে পোনে স্নায়ু আৰু পেশীৰ সংযোগস্থলত (neuromuscular junction) আক্ৰমণ কৰে। এই বিষে স্নায়ুৰ মূৰৰ পৰা এচিটাইলক’লিন নিৰ্গত হোৱাত সম্পূৰ্ণৰূপে বাধা প্ৰদান কৰে। ফলস্বৰূপে, পেশীবোৰে মগজুৰ পৰা কোনো সংকেত লাভ নকৰে আৰু সংকুচিত হোৱাৰ ক্ষমতা হেৰুৱাই পেলায়। ইয়াৰ ফলত শৰীৰত 'অৱৰোহী শিথিল পক্ষাঘাত' (descending flaccid paralysis) আৰম্ভ হয়, অৰ্থাৎ পক্ষাঘাত মূৰৰ আৰু মুখমণ্ডলৰ পৰা আৰম্ভ হৈ ক্ৰমান্বয়ে তললৈ, বুকু, হাত আৰু ভৰিলৈ বিয়পি পৰে।

🔴 বটুলিজমৰ প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহ

বটুলিজম ৰোগ বেক্টেৰিয়াটোৰ সংস্পৰ্শলৈ অহাৰ মাধ্যম আৰু কাৰণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি মূলতঃ কেইবাটাও ভাগত ভগোৱা হৈছে:

◽ খাদ্যজনিত বটুলিজম (Foodborne Botulism): সাধাৰণতে ঘৰতে সংৰক্ষণ কৰা টেমাৰ খাদ্য (canned food), ঘৰত বনোৱা আচাৰ, বা কম এচিডযুক্ত খাদ্যত (যেনে- সেউজীয়া বীন, গোমধান, বীট আদি) এই বেক্টেৰিয়াই বংশবৃদ্ধি কৰি বিষ উৎপন্ন কৰে। এনে দূষিত খাদ্য গ্ৰহণ কৰিলে এই ৰোগ হয়। ব্যৱসায়িকভাৱে উৎপাদিত খাদ্যতো কেতিয়াবা এই সমস্যা দেখা যাব পাৰে যদিহে উৎপাদন আৰু পেকেজিং প্ৰক্ৰিয়াত ত্ৰুটি থাকে।

◽ শিশুৰ বটুলিজম (Infant Botulism): এবছৰতকৈ কম বয়সৰ শিশুৰ ক্ষেত্ৰত এই প্ৰকাৰৰ বটুলিজম আটাইতকৈ বেছিকৈ দেখা যায়। সাধাৰণতে মৌজোল (honey) বা মাটিৰ পৰা এই বেক্টেৰিয়াৰ ৰেণু (spores) শিশুৰ দেহত প্ৰৱেশ কৰে। শিশুৰ পাচন তন্ত্ৰত প্ৰয়োজনীয় উপকাৰী বেক্টেৰিয়া সম্পূৰ্ণৰূপে বিকশিত নোহোৱাৰ বাবে এই ৰেণুবোৰে অন্ত্ৰৰ ভিতৰতে বংশবৃদ্ধি কৰি বিষ নিৰ্গত কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

◽ ক্ষতজনিত বটুলিজম (Wound Botulism): যেতিয়া শৰীৰৰ কোনো দ আৰু মুকলি আঘাত বা ক্ষতস্থানৰ মাজেৰে ক্লষ্ট্ৰিডিয়াম বটুলিনামৰ ৰেণু প্ৰৱেশ কৰে, তেতিয়া অক্সিজেনহীন পৰিৱেশ পাই সিহঁতে তাতেই বৃদ্ধি হৈ বিষ উৎপন্ন কৰে। আজিকালি যিসকল লোকে নিচাযুক্ত দ্ৰব্য বেজীৰ দ্বাৰা শৰীৰত প্ৰৱেশ কৰায় (বিশেষকৈ ব্লেক টাৰ হিৰোইন ব্যৱহাৰকাৰী), তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰত এই ৰোগ সঘনাই দেখা পোৱা যায়।

◽ প্ৰাপ্তবয়স্কৰ অন্ত্ৰৰ বটুলিজম (Adult Intestinal Toxemia): এইবিধ অত্যন্ত বিৰল প্ৰকাৰৰ বটুলিজম। ই শিশু বটুলিজমৰ দৰেই প্ৰাপ্তবয়স্কৰ অন্ত্ৰত ৰেণুৰ বৃদ্ধিৰ ফলত হয়। সাধাৰণতে পাচন তন্ত্ৰৰ গুৰুতৰ ৰোগ থকা লোক বা যাৰ অন্ত্ৰৰ স্বাভাৱিক বেক্টেৰিয়াৰ ভাৰসাম্য নষ্ট হৈছে, তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰত ই দেখা যায়।

◽ শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত বা ইয়াট্ৰোজেনিক বটুলিজম: উশাহৰ জৰিয়তে এই বিষ শৰীৰত প্ৰৱেশ কৰিলে (যেনে- পৰীক্ষাগাৰৰ দুৰ্ঘটনা বা জৈৱ সন্ত্ৰাসবাদৰ ক্ষেত্ৰত) বা চিকিৎসাজনিত কাৰণত অত্যাধিক পৰিমাণৰ 'বটক্স' (Botox) বেজী ল'লেও এই বিষক্ৰিয়া হ'ব পাৰে।

🔴 ৰোগৰ ভয়াবহ লক্ষণসমূহ

বটুলিজমৰ লক্ষণসমূহ প্ৰথম অৱস্থাত অতি সূক্ষ্ম হ'লেও ই অতি দ্ৰুতগতিত ভয়াবহ ৰূপ ধাৰণ কৰে। খাদ্যজনিত বটুলিজমৰ ক্ষেত্ৰত দূষিত খাদ্য খোৱাৰ ১২ ৰ পৰা ৩৬ ঘণ্টাৰ ভিতৰত লক্ষণসমূহ প্ৰকাশ পাবলৈ ধৰে যদিও কেতিয়াবা ই এসপ্তাহ পৰ্যন্ত সময় ল'ব পাৰে। প্ৰধান লক্ষণসমূহ হ'ল:

◽ দৃষ্টিশক্তি আৰু স্নায়ুৰ সমস্যা: চকুৰে ধুঁৱলী-কুঁৱলী দেখা, একেটা বস্তুকে দুটা দেখা (Double vision) আৰু চকুৰ পতা গধুৰ হৈ তললৈ ওলমি পৰা। এইবোৰেই সাধাৰণতে ৰোগটোৰ প্ৰথম লক্ষণ।

◽ মুখমণ্ডল আৰু ডিঙিৰ সমস্যা: মুখৰ পেশীবোৰ দুৰ্বল হৈ পৰা, কথা কওঁতে শব্দবোৰ অস্পষ্ট হোৱা, মাত সলনি হোৱা আৰু খাদ্য চোবাবলৈ বা গিলিবলৈ অতিশয় কষ্ট পোৱা। মুখৰ ভিতৰখন শুকান হৈ যোৱাও এক সাধাৰণ লক্ষণ।

◽ পেশীৰ ক্ৰমবৰ্ধমান দুৰ্বলতা: বিষটো শৰীৰত বিয়পি পৰাৰ লগে লগে ডিঙি, বুকু, হাত আৰু ভৰিৰ পেশীবোৰ লাহে লাহে পক্ষাঘাতগ্ৰস্ত হ'বলৈ ধৰে। ৰোগীয়ে থিয় হ'বলৈ, খোজ কাঢ়িবলৈ বা নিজৰ শৰীৰৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিবলৈ অসমৰ্থ হৈ পৰে।

◽ শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ ব্যৰ্থতা: আটাইতকৈ ভয়াৱহ পৰিস্থিতি তেতিয়া হয় যেতিয়া হাওঁফাওঁ আৰু ডায়াফ্ৰামৰ (diaphragm) দৰে উশাহ-নিশাহ লোৱাত সহায় কৰা পেশীবোৰ অকামিলা হৈ পৰে। এই অৱস্থাত জৰুৰীকালীন চিকিৎসা আৰু কৃত্ৰিম শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ ব্যৱস্থা নকৰিলে ৰোগীৰ উশাহ বন্ধ হৈ মৃত্যু হোৱাটো নিশ্চিত।

◽ শিশুৰ ক্ষেত্ৰত লক্ষণ: শিশুৰ বটুলিজমৰ ক্ষেত্ৰত শিশুটো অতিশয় দুৰ্বল হৈ পৰে, কান্দোনৰ শব্দ অতি ক্ষীণ হয়, গাখীৰ খাবলৈ অমান্তি হয় বা টান পায়, অত্যধিক কোষ্ঠকাঠিন্য দেখা দিয়ে আৰু মূৰটো পোন কৰি ৰাখিব নোৱাৰা হয়। চিকিৎসা বিজ্ঞানত ইয়াক 'ফ্লপি বেবী চিণ্ড্ৰম' (Floppy baby syndrome) বুলি কোৱা হয়।

🔴 ৰোগ নিৰ্ণয় আৰু আধুনিক চিকিৎসা প্ৰণালী

বটুলিজমৰ চিকিৎসা এক জৰুৰীকালীন প্ৰক্ৰিয়া। চিকিৎসকসকলে লক্ষণসমূহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰাথমিক অৱস্থাত ৰোগ নিৰ্ণয় কৰে যদিও ইয়াক নিশ্চিত কৰিবলৈ তেজ, মল, বা বতিয়াই দিয়া বস্তুৰ পৰীক্ষাগাৰত বিশ্লেষণৰ প্ৰয়োজন হয়।

◽ এণ্টিটক্সিন থেৰাপী (Antitoxin Therapy): ৰোগ ধৰা পৰাৰ লগে লগে বা সন্দেহ হোৱা মাত্ৰকে ৰোগীক এণ্টিটক্সিন প্ৰদান কৰা হয়। এই এণ্টিটক্সিনে তেজত ঘূৰি ফুৰা আৰু স্নায়ুৰ লগত সংযুক্ত নোহোৱা বিষবিধক নিষ্ক্ৰিয় কৰি পেলায়। ইয়াৰ ফলত বিষটোৱে অধিক স্নায়ু ধ্বংস কৰিব নোৱাৰে। কিন্তু যিবোৰ স্নায়ু ইতিমধ্যে ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছে, সেইবোৰ পুনৰাই ঠিক কৰিবলৈ এই ঔষধে কাম নকৰে। সেয়েহে আগতীয়াকৈ ঔষধ দিয়াটো অতি জৰুৰী।

◽ কৃত্ৰিম শ্বাস-প্ৰশ্বাস (Mechanical Ventilation): শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ পেশী পক্ষাঘাতগ্ৰস্ত হ'লে ৰোগীক লগে লগে ভেণ্টিলেটৰৰ সহায়ত কৃত্ৰিমভাৱে উশাহ লোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। ৰোগীৰ হাওঁফাওঁৱে নিজে কাম কৰিব পৰা নোহোৱালৈকে এই অৱস্থা কেইবা সপ্তাহৰ পৰা কেইবামাহ পৰ্যন্ত চলিব পাৰে।

◽ অস্ত্ৰোপচাৰ আৰু এণ্টিবায়টিক: ক্ষতজনিত বটুলিজমৰ ক্ষেত্ৰত সংক্ৰমিত স্থানটো অস্ত্ৰোপচাৰৰ জৰিয়তে পৰিষ্কাৰ কৰি মৃত কোষবোৰ আঁতৰোৱা হয় আৰু বেক্টেৰিয়া ধ্বংস কৰিবলৈ বিশেষ এণ্টিবায়টিক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

◽ দীৰ্ঘম্যাদী পুনৰ্সংস্থাপন (Rehabilitation): এই ৰোগৰ পৰা আৰোগ্য লাভৰ প্ৰক্ৰিয়াটো অতি লেহেমীয়া। ধ্বংস হোৱা স্নায়ুবোৰ নতুনকৈ গঠন হ'বলৈ বহু সময় লাগে। চিকিৎসালয়ৰ পৰা ঘৰলৈ যোৱাৰ পিছতো ৰোগীয়ে পুনৰ কথা ক'বলৈ, গিলিবলৈ আৰু স্বাভাৱিকভাৱে খোজ কাঢ়িবলৈ দীৰ্ঘদিনীয়া ফিজিঅ'থেৰাপী আৰু স্পীছ থেৰাপীৰ (Speech therapy) সহায় ল'বলগীয়া হয়।

🔴 বটুলিজম প্ৰতিৰোধৰ সাৱধানতামূলক উপায়

এই মাৰাত্মক ৰোগৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ দৈনন্দিন জীৱনত কিছুমান কঠোৰ প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাটো অতিৱশ্যকীয়:

◽ ঘৰত খাদ্য সংৰক্ষণ বা কেনিং (canning) কৰোঁতে সঠিক উষ্ণতা আৰু চাপ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। কেৱল মাত্ৰ সাধাৰণ উতলা পানীত এই বেক্টেৰিয়াৰ ৰেণু ধ্বংস নহয়। ১২১ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (121°C) উষ্ণতাত প্ৰেছাৰ কুকাৰত নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ বাবে খাদ্য সিজালেহে এই ৰেণু সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস হয়।

◽ ঘৰত বনোৱা টেমাৰ খাদ্য খোৱাৰ আগতে কমেও ১০ ৰ পৰা ১৫ মিনিট সময় ভালদৰে উতলাই ল'ব লাগে, কাৰণ উচ্চ উষ্ণতাত বটুলিনাম বিষ (toxin) নষ্ট হৈ যায়।

◽ ব্যৱসায়িকভাৱে কিনা যিকোনো টেমাৰ খাদ্যৰ টেমাটো যদি উখহি থাকে, ফুটা থাকে, মামৰে ধৰা থাকে বা খোলাৰ লগে লগে অস্বাভাৱিক গোন্ধ ওলায়, তেন্তে সেই খাদ্য কেতিয়াও খাব নালাগে আৰু লগে লগে পেলাই দিব লাগে।

◽ এবছৰতকৈ কম বয়সৰ শিশুক কেতিয়াও মৌজোল খুৱাব নালাগে। আনকি পেচিফায়াৰত (pacifier) মৌ সানিও শিশুক দিয়াটো বিপজ্জনক হ'ব পাৰে।

◽ যিকোনো আঘাত বা কটা-ছিঙা ঠাই চাবোন আৰু পানীৰে পৰিষ্কাৰকৈ ৰাখিব লাগে আৰু প্ৰয়োজন সাপেক্ষে চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ লৈ দৰব লগাব লাগে।

🔴 এক আচৰিত বৈপৰীত্য: বিষৰ পৰা ঔষধলৈ ৰূপান্তৰ

বিজ্ঞানৰ এক অতি আচৰিত আৰু আকৰ্ষণীয় দিশ হ'ল যে যিবিধ মাৰাত্মক বিষে মানুহৰ প্ৰাণ কাঢ়ি নিব পাৰে, সেই একেবিধ বিষকে আজিকালি চিকিৎসা বিজ্ঞানত অতি ফলপ্ৰসূভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। বটুলিনাম টক্সিনক পৰীক্ষাগাৰত অতি বিশুদ্ধ আৰু পৰিশোধিত ৰূপত প্ৰস্তুত কৰি 'বটক্স' (Botox) নামৰ ঔষধ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। অতি ক্ষুদ্ৰ আৰু নিয়ন্ত্ৰিত পৰিমাণত ইয়াক মানৱ দেহত প্ৰয়োগ কৰা হয়। পেশীৰ অসাভাৱিক সংকোচন নিৰাময় কৰিবলৈ (যেনে- ডিঙিৰ বিষ বা চাৰ্ভাইকেল ডিষ্টনিয়া, অত্যধিক ঘাম ওলোৱা সমস্যা, ক্ৰনিক মাইগ্ৰেইন, চকুৰ মাংসপেশীৰ কঁপনি আদি) এই ঔষধৰ ব্যৱহাৰ হয়। তদুপৰি, প্ৰসাধন বিজ্ঞানত (Cosmetology) মুখৰ বলিৰেখা বা বয়সৰ ছাপ (wrinkles) সাময়িকভাৱে আঁতৰ কৰিবলৈ ইয়াক যাদুকৰী ব্যৱস্থা হিচাপে বহুলভাৱে প্ৰয়োগ কৰা হয়।

অণুজীৱ বিজ্ঞানে (Microbiology) কেনেদৰে সমগ্ৰ মানৱ শৰীৰক প্ৰভাৱিত কৰিব পাৰে আৰু মাত্ৰ এটা কোষৰ জীৱই কেনেকৈ ইমান শক্তিশালী প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে, বটুলিজম তাৰ এক জীৱন্ত আৰু ভয়ংকৰ উদাহৰণ। খালী চকুৰে মণিব নোৱাৰা এটা বেক্টেৰিয়াই উৎপন্ন কৰা সামান্যতম বিষেও মানুহৰ জীৱনলৈ চৰম ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিব পাৰে। সেয়েহে, খাদ্যৰ নিৰাপত্তা, সঠিক সংৰক্ষণ পদ্ধতি আৰু স্বাস্থ্যবিধি সম্পৰ্কে সমাজত সজাগতা বৃদ্ধি কৰাটোৱেই হৈছে এই মাৰাত্মক ৰোগৰ পৰা হাত সাৰিব পৰা একমাত্ৰ ফলপ্ৰসূ উপায়। আধুনিক চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ অগ্ৰগতিৰ ফলত বৰ্তমান এই ৰোগৰ ফলত হোৱা মৃত্যুৰ হাৰ যথেষ্ট হ্ৰাস পাইছে যদিও, সময়মতে কৰা সঠিক নিৰ্ণয় আৰু দ্ৰুত চিকিৎসায়েই ৰোগীৰ প্ৰাণ ৰক্ষা কৰাৰ একমাত্ৰ চাবিকাঠি। প্ৰকৃতিত লুকাই থকা এনেবোৰ শক্তিয়ে আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে বিজ্ঞানৰ জগতখন যিমান আকৰ্ষণীয়, সিমানেই ৰহস্যময় আৰু সতৰ্কতামূলক।