মহা শিৱৰাত্ৰি: উদযাপনৰ পদ্ধতি, আধ্যাত্মিক মহত্ত্ব আৰু পালনীয় নিয়ম-নীতি
( অপূৰ্ব দাস )
ভাৰতীয় সনাতন ধৰ্ম আৰু আধ্যাত্মিক পৰম্পৰাত মহা শিৱৰাত্ৰি এক অতি পৱিত্ৰ আৰু তাৎপৰ্যপূৰ্ণ উৎসৱ। ফাগুন মাহৰ কৃষ্ণ পক্ষৰ চতুৰ্দশী তিথিত এই মহান উৎসৱ পালন কৰা হয়। 'শিৱৰাত্ৰি' শব্দৰ অৰ্থ হৈছে 'শিৱৰ ৰাতি'। বিশ্বাস কৰা হয় যে এই বিশেষ ৰাতিটোত বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ আধ্যাত্মিক শক্তি অতি প্ৰবল হৈ থাকে, যি মানৱ শৰীৰ আৰু মনক এক নতুন চেতনা প্ৰদান কৰে। অসম তথা সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত শিৱ ভক্তসকলে অত্যন্ত ভক্তিভাৱেৰে দেৱাদিদেৱ মহাদেৱৰ আৰাধনা কৰে।
তলত মহা শিৱৰাত্ৰি পালনৰ পদ্ধতি, ইয়াৰ অন্তৰ্নিহিত কাহিনী আৰু মানিবলগীয়া নিয়মসমূহৰ বিষয়ে বিস্তাৰিতভাৱে লিখা হৈছে।
⚪ মহা শিৱৰাত্ৰিৰ পৌৰাণিক মহত্ত্ব
শিৱৰাত্ৰি কিয় পালন কৰা হয়, সেই সম্পৰ্কে আমাৰ পুৰাণত কেইবাটাও জনশ্ৰুতি বা কাহিনী আছে:
◽ শিৱ-পাৰ্বতীৰ বিবাহ: সৰ্বাধিক প্ৰচলিত বিশ্বাস অনুসৰি, এই পৱিত্ৰ দিনটোতে ভগৱান শিৱ আৰু দেৱী পাৰ্বতীৰ বিবাহ সম্পন্ন হৈছিল। সেয়েহে, এই দিনটো শিৱ আৰু শক্তিৰ মিলনৰ প্ৰতীক। ভক্তসকলে এই দিনটোত শিৱ-পাৰ্বতীৰ যুগল মূৰ্তিক পূজা কৰে যাতে তেওঁলোকৰ সংসাৰত সুখ আৰু শান্তি বিৰাজ কৰে।
◽ সমুদ্ৰ মন্থন আৰু নীলকণ্ঠ: আন এক কাহিনী অনুসৰি, দেৱতা আৰু অসুৰৰ দ্বাৰা সাগৰ মন্থন কৰোঁতে কালকূট নামৰ ভয়ানক বিষ নিৰ্গত হৈছিল, যিয়ে সৃষ্টি বিনাশ কৰিবলৈ উদ্যত হৈছিল। সৃষ্টি ৰক্ষাৰ বাবে ভগৱান শিৱই সেই বিষ পান কৰি নিজৰ কণ্ঠত ধাৰণ কৰিছিল, যাৰ ফলত তেওঁৰ কণ্ঠ নীলা হৈ পৰিছিল আৰু তেওঁ 'নীলকণ্ঠ' নামেৰে পৰিচিত হৈছিল। মহাদেৱৰ এই ত্যাগত কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰিবলৈও শিৱৰাত্ৰি পালন কৰা হয়।
◽ শিৱলিংগৰ আৱিৰ্ভাৱ: বিশ্বাস কৰা হয় যে এই নিশাতে ভগৱান শিৱই প্ৰথমবাৰৰ বাবে লিংগৰূপ ধাৰণ কৰি ব্ৰহ্মাণ্ডত আৱিৰ্ভাৱ হৈছিল। সেয়েহে শিৱলিংগৰ পূজা এই ৰাতি বিশেষভাৱে ফলপ্ৰসূ।
⚪ মহা শিৱৰাত্ৰি কেনেকৈ পালন কৰা হয়?
শিৱৰাত্ৰিৰ দিনা পুৱাৰ পৰা গোটেই ৰাতি জুৰি ভক্তিৰ পৰিৱেশ বিৰাজ কৰে। পালনৰ পদ্ধতিসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
◽ ব্ৰহ্ম মুহূৰ্তত স্নান: শিৱৰাত্ৰিৰ দিনা ভক্তসকলে সূৰ্যোদয়ৰ পূৰ্বে বা ব্ৰহ্ম মুহূৰ্তত শয্যা ত্যাগ কৰে। পৱিত্ৰ নদী বা জলাশয়ত স্নান কৰাটো শুভ বুলি গণ্য কৰা হয়। পানীত কলা তিল দি স্নান কৰিলে শৰীৰৰ অশুচি দূৰ হয় বুলি বিশ্বাস আছে। স্নানৰ পাছত শুদ্ধ বা নতুন বস্ত্ৰ পৰিধান কৰা হয়।
◽ সংকল্প গ্ৰহণ: স্নানৰ পাছত পূজাস স্থলত বা মন্দিৰত গৈ হাতত পানী, চাউল আৰু ফুল লৈ ব্ৰতৰ সংকল্প গ্ৰহণ কৰিব লাগে। এই সময়ত মনতে শিৱৰ ধ্যানেৰে গোটেই দিনটো উপবাসে থাকি পূজা কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰা হয়।
◽ শিৱ মন্দিৰ দৰ্শন: দিনৰ ভাগত ভক্তসকলে শিৱ মন্দিৰলৈ গৈ শিৱলিংগত জল আৰু গাখীৰ অৰ্পণ কৰে। অসমৰ শিৱদ’ল, উমানন্দ, মহাভৈৰৱ, নগাঁওৰ শিৱলিংগ আকৃতিৰ মহা মৃত্যুঞ্জয় আদি মন্দিৰত এই দিনটোত অগণন ভক্তৰ সমাগম হয়। 'ওঁ নমঃ শিৱায়' মন্ত্ৰৰ উচ্চাৰণেৰে পৰিৱেশ মুখৰিত হৈ থাকে।
◽ ৰুদ্ৰাভিষেক: শিৱৰাত্ৰিৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ হ’ল শিৱলিংগৰ অভিষেক। গাখীৰ, দৈ, মৌ, ঘিউ আৰু গংগাজল বা পানীৰে (পঞ্চামৃত) শিৱলিংগক স্নান কৰোৱা হয়। বিশ্বাস কৰা হয় যে শিৱলিংগৰ অভিষেক কৰিলে ভক্তৰ সকলো মনোকামনা পূৰণ হয়।
⚪ চাৰি প্ৰহৰৰ পূজা পদ্ধতি
শিৱৰাত্ৰিৰ মূল আকৰ্ষণ হ’ল গোটেই ৰাতি জাগি থকা আৰু চাৰি প্ৰহৰত চাৰিবাৰ পূজা কৰা। ৰাতিটোক চাৰিটা ভাগত ভাগ কৰা হয় আৰু প্ৰতিটো প্ৰহৰত ভিন্ন সামগ্ৰীৰে অভিষেক কৰা হয়:
◽ প্ৰথম প্ৰহৰ (সন্ধিয়া ৬ বজাৰ পৰা ৯ বজালৈ): এই সময়ত শিৱলিংগত গাখীৰ অৰ্পণ কৰা হয়। লগতে বেলপাত, ধাতুৰা , পদুম ফুল আৰু ধূপ-দীপ জ্বলাই আৰাধনা কৰা হয়।
◽ দ্বিতীয় প্ৰহৰ (নিশা ৯ বজাৰ পৰা ১২ বজালৈ): এই সময়ত শিৱলিংগত দৈ অৰ্পণ কৰা হয়। এই প্ৰহৰত ভক্তই ধন-সম্পদ আৰু সমৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰে।
◽ তৃতীয় প্ৰহৰ (নিশা ১২ বজাৰ পৰা ৩ বজালৈ): এই সময়ছোৱাত ঘিউ অৰ্পণ কৰি পূজা কৰা হয়। আধ্যাত্মিক শক্তি বৃদ্ধিৰ বাবে এই সময়ছোৱা অতি উত্তম।
◽ চতুৰ্থ প্ৰহৰ (নিশা ৩ বজাৰ পৰা পুৱা ৬ বজালৈ): শেষৰ প্ৰহৰত মৌ অৰ্পণ কৰা হয়। এই সময়ত মোক্ষ প্ৰাপ্তিৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা জনোৱা হয়।
গোটেই ৰাতি ভক্তসকলে ভজন-কীৰ্তন গাই, শিৱ পুৰাণ পাঠ কৰি বা মন্ত্ৰ জপ কৰি উজাগৰে থাকে।
⚪ পালন কৰিবলগীয়া নিয়ম আৰু নীতিসমূহ
মহা শিৱৰাত্ৰিৰ ব্ৰত পালন কৰোঁতে কিছুমান বিশেষ নিয়ম আৰু সাৱধানতা অৱলম্বন কৰা উচিত। শাস্ত্ৰ সন্মত এই নিয়মবোৰে ব্ৰতৰ ফলপ্ৰাপ্তিত সহায় কৰে।
(১) উপবাস বা ব্ৰতৰ নিয়ম:
◽ নিৰ্জলা ব্ৰত: বহুতো ভক্তই গোটেই দিনটো পানীও গ্ৰহণ নকৰাকৈ (নিৰ্জলা) উপবাস ৰাখে। শৰীৰ আৰু মনৰ সংযমৰ বাবে ই অতি ফলপ্ৰসূ।
◽ ফলাহাৰ: যিসকলে নিৰ্জলা থাকিব নোৱাৰে (বয়োজ্যেষ্ঠ, ৰুগীয়া বা গৰ্ভৱতী মহিলা), তেওঁলোকে ফল-মূল, গাখীৰৰ
আদি লঘু আহাৰ গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। কিন্তু অন্ন (ভাত, ৰুটী), মাছ-মাংস, কণী, পিয়াঁজ , নহৰু , জলকীয়া, দাইল বা নিমখ যুক্ত খাদ্য বৰ্জন কৰা উচিত।
◽ সৈন্ধৱ লৱণ: যদি একান্তই প্ৰয়োজন হয়, তেন্তে সাধাৰণ নিমখৰ সলনি 'সৈন্ধৱ লৱণ' (Rock Salt) ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
(২) পূজাৰ সামগ্ৰীৰ নিয়ম:
শিৱ পূজাত কি অৰ্পণ কৰিব আৰু কি নকৰিব, সেই লৈ বিশেষ সতৰ্কতা অৱলম্বন কৰা উচিত:
◽ বেলপাত: মহাদেৱৰ অত্যন্ত প্ৰিয় হ’ল বেলপাত। তিনিটা পাতযুক্ত নিখুঁত বেলপাত ওলোটাকৈ (চিকচিকিয়া ফালটো লিংগৰ ফালে দি) অৰ্পণ কৰিব লাগে।
◽ ধতুৰা আৰু আকন ফুল: শিৱক বনৰীয়া ফুল যেনে ধতুৰা, আকন গছৰ ফুল আদি অৰ্পণ কৰিলে তেওঁ অতি সোনকালে সন্তুষ্ট হয়।
◽ ভস্ম: শিৱৰ আন এক প্ৰিয় বস্তু হ’ল ভস্ম বা বিভূতি। কপালত ত্ৰিপুণ্ড্ৰ (তিনিডাল আঁচ) আঁকিবলৈ আৰু লিংগত অৰ্পণ কৰিবলৈ ভস্ম ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
📌 ভষ্ম কেনেকৈ প্ৰস্তুত কৰিব জানিবলৈ পঢ়িব।
পঢ়িবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক - ভষ্ম প্ৰস্তুত পদ্ধতি
(৩) কি কি অৰ্পণ কৰিব নালাগে (নিষিদ্ধ সামগ্ৰী):
◽ কেতেকী আৰু ৰঙা ৰঙৰ ফুল: শাস্ত্ৰ অনুসৰি, শিৱ পূজাত কেতেকী আৰু ৰঙা ৰঙৰ ফুল বা কেওঁৰা ফুল ব্যৱহাৰ কৰা সম্পূৰ্ণ নিষিদ্ধ। এক পৌৰাণিক অভিশাপৰ বাবে কেতেকী ফুল শিৱৰ পূজাত গ্ৰহণযোগ্য নহয়।
◽ হালধি আৰু কুমকুম : শিৱলিংগক পুৰুষত্বৰ প্ৰতীক বুলি ধৰা হয়, আনহাতে হালধি, সেন্দুৰ আৰু কুমকুম সৌন্দৰ্য্য বা স্ত্ৰীসুলভ প্ৰসাধনৰ সামগ্ৰী। সেয়েহে শিৱলিংগত হালধি-কুমকুম, সেন্দুৰ দিয়া নহয়; তাৰ পৰিৱৰ্তে ভস্ম ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
◽ তুলসী: সাধাৰণতে শিৱ পূজাত তুলসী পাত ব্যৱহাৰ কৰা নহয় । তাৰ পৰিৱৰ্তে বেলপাতহে অপৰিহাৰ্য।
◽ নাৰিকলৰ পানী: শিৱক গোটেই নাৰিকল দিব পাৰি, কিন্তু নাৰিকলৰ পানীৰে শিৱলিংগৰ অভিষেক কৰা নহয়।
(৪) আচৰণ বিধি:
◽ ব্ৰহ্মচৰ্য পালন: শিৱৰাত্ৰিৰ দিনা ব্ৰহ্মচৰ্য পালন কৰা আৱশ্যক। মনত কোনো কু-চিন্তা, পত্নী বা আনৰ সৈতে যৌন সম্পৰ্ক, কামভাৱ বা হিংসাৰ ভাৱ আনিব নালাগে।
◽ ক্ৰোধ বৰ্জন: এই পৱিত্ৰ দিনটোত কাৰো সৈতে তৰ্ক-বিতৰ্ক বা কাজিয়া কৰা উচিত নহয়। মনটো শান্ত আৰু ধীৰ-স্থিৰ কৰি ৰাখিব লাগে।
◽ নিদ্ৰা ত্যাগ: ৰাতি শুব নালাগে। আধ্যাত্মিক শক্তিৰ জাগৰণৰ বাবে মেৰুদণ্ড পোন কৰি বহি জপ বা ধ্যান কৰাটো উত্তম।
⚪ মহা শিৱৰাত্ৰিৰ আধ্যাত্মিক আৰু বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী
কেৱল ধৰ্মীয় বিশ্বাসেই নহয়, যোগ বিজ্ঞানৰ ফালৰ পৰাও এই ৰাতিটোৰ বিশেষ মহত্ত্ব আছে।
◽ শক্তিৰ ঊৰ্ধ্বগামী সোঁত: বিশ্বাস কৰা হয় যে এই ৰাতি পৃথিৱীৰ উত্তৰ গোলাৰ্ধৰ অৱস্থান এনেকুৱা হয় যে মানুহৰ শৰীৰত শক্তিৰ এক প্ৰাকৃতিক সোঁত ওপৰলৈ (ঊৰ্ধ্বমুখী) প্ৰৱাহিত হয়। সেয়েহে, ৰাতি নশুৱাকৈ আৰু মেৰুদণ্ড পোন কৰি বহি থাকিলে এই শক্তিয়ে আমাৰ মগজু আৰু চেতনাক জাগ্ৰত কৰাত সহায় কৰে।
◽ অন্ধকাৰৰ পৰা পোহৰলৈ: 'শিৱ' মানে হৈছে 'মংগল' বা 'কল্যাণ'। শিৱৰাত্ৰিৰ আন্ধাৰ ৰাতিয়ে আমাৰ মনৰ অজ্ঞতা, অহংকাৰ আৰু মোহৰূপী অন্ধকাৰক বুজায়। শিৱৰ আৰাধনাই এই অন্ধকাৰ নাশ কৰি জ্ঞানৰ পোহৰ প্ৰদান কৰে।
◽ শিৱ পূজাৰ ফল : সম্পূৰ্ণ নীতি নিয়মেৰে শিৱ পূজা কৰিলে গ্ৰহৰ দোষ , শনি-ৰাহু-কেতুৰ দোষ, জীৱনৰ কূ-প্ৰভাৱ আদি দূৰ কৰে। শত্ৰু ভয়, ৰোগ, অমংগল আদিও দূৰ কৰে। জীৱনত সুখ শান্তি আৰু সফলতা লাভ কৰে।
মহা শিৱৰাত্ৰি কেৱল এটা উৎসৱ নহয়, ই আত্মশুদ্ধি আৰু ঈশ্বৰৰ সৈতে একাত্ম হোৱাৰ এক সুৱৰ্ণ সুযোগ। ভক্তি, নিষ্ঠা আৰু সঠিক নিয়ম মানি এই ব্ৰত পালন কৰিলে মানুহৰ জীৱনৰ পাপ খণ্ডন হয় আৰু সুখ, শান্তি তথা সমৃদ্ধি লাভ কৰে। অবিবাহিত সকলে উপযুক্ত জীৱনসংগী আৰু বিবাহিত সকলে সুখৰ দাম্পত্য জীৱনৰ বাবে এই দিনটোত শিৱক প্ৰাৰ্থনা জনায়।
আহক, আমি সকলোৱে শুদ্ধ অন্তৰেৰে কওঁ— "ওঁ নমঃ শিৱায়"।
