গুৱাহাটীৰ পামহিত অৱস্থিত দ্বাদশ জ্যোতিৰ্লিংগ স্বৰূপ ভীমাশংকৰ জ্যোতিৰ্লিংগ
( অপূৰ্ব দাস )
ভাৰতবৰ্ষ এখন আধ্যাত্মিক দেশ, য’ত ধৰ্ম আৰু বিশ্বাসে মানুহৰ জীৱনধাৰাক এক সুকীয়া গতি প্ৰদান কৰি আহিছে। হিন্দু ধৰ্মত ভগৱান শিৱক দেৱাদিদেৱ মহাদেৱ বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু তেওঁৰ উপাসনাৰ বাবে সমগ্ৰ ভাৰতত অসংখ্য মঠ-মন্দিৰ গঢ় লৈ উঠিছে। এই মন্দিৰসমূহৰ ভিতৰত ‘দ্বাদশ জ্যোতিৰ্লিংগ’ৰ মহত্ত্ব সৰ্বাধিক। পুৰাণ আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰ অনুসৰি ভাৰতৰ বিভিন্ন স্থানত ১২ টা জ্যোতিৰ্লিংগ আছে, য’ত ভগৱান শিৱ স্বয়ং পোহৰৰ স্তম্ভ বা জ্যোতিৰ ৰূপত আৱিৰ্ভাৱ হৈছিল। এই পবিত্ৰ জ্যোতিৰ্লিংগসমূহৰ অন্যতম হ’ল ‘ভীমাশংকৰ জ্যোতিৰ্লিংগ’।
যদিও মহাৰাষ্ট্ৰৰ পুনেৰ ওচৰত থকা ভীমাশংকৰ মন্দিৰক বহুতে এই জ্যোতিৰ্লিংগ বুলি গণ্য কৰে, শিৱ পুৰাণৰ শ্লোক আৰু ভৌগোলিক বিৱৰণৰ আধাৰত অসমৰ কামৰূপ জিলাৰ পামহিত অৱস্থিত ভীমাশংকৰ ধামকহে প্ৰকৃত জ্যোতিৰ্লিংগ বুলি এক শক্তিশালী দাবী আৰু বিশ্বাস গঢ় লৈ উঠিছে।
◽ভৌগোলিক অৱস্থিতি আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ
অসমৰ ভীমাশংকৰ জ্যোতিৰ্লিংগ গুৱাহাটী মহানগৰীৰ সমীপৱৰ্তী পশ্চিম প্ৰান্তত অৱস্থিত। গুৱাহাটীৰ গড়চুকৰ পৰা পামহি লৈ যোৱা পথত, প্ৰকৃতিৰ মনোৰম পৰিৱেশৰ মাজত থকা ‘ডাকিনী পাহাৰ’ত (বৰ্তমানৰ পামহি পাহাৰ) এই পবিত্ৰ মন্দিৰটো অৱস্থিত। এই স্থানটো বিখ্যাত দীপৰ বিলৰ একেবাৰে ওচৰত।
পাহাৰৰ সেউজীয়া গছ-গছনি আৰু নিজৰাৰ কুলু কুলু শব্দই এই স্থানক এক অপূৰ্ব আধ্যাত্মিক পৰিৱেশ প্ৰদান কৰিছে। মন্দিৰটোৰ আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয় দিশটো হ’ল ইয়াত থকা প্ৰাকৃতিক শিৱলিংগটো। এই শিৱলিংগৰ ওপৰেৰে পাহাৰৰ পৰা নিগৰি অহা এটি জলধাৰা বা নিজৰা অহৰহ বৈ থাকে, যিটোৱে প্ৰাকৃতিকভাবে শিৱৰ জলাভিষেক কৰি থাকে।
ভক্তসকলে বিশ্বাস কৰে যে এই পানী পবিত্ৰ আৰু ইয়াৰ স্পৰ্শই মনৰ কলুষতা নাশ কৰে।
◽ শাস্ত্ৰীয় প্ৰমাণ আৰু ‘ডাকিনী’ পাহাৰৰ ৰহস্য
ভীমাশংকৰ জ্যোতিৰ্লিংগৰ অৱস্থিতিৰ বিষয়ে ‘শিৱ পুৰাণ’ত স্পষ্ট উল্লেখ আছে। শিৱ পুৰাণৰ দ্বাদশ জ্যোতিৰ্লিংগ স্তোত্ৰত কোৱা হৈছে: "ডাকিন্যাং ভীমাশংকৰম্" -
অৰ্থাৎ, ডাকিনী নামৰ স্থানত ভীমাশংকৰ জ্যোতিৰ্লিংগ অৱস্থিত। এই ‘ডাকিনী’ শব্দটো লৈয়েই অসমৰ ভীমাশংকৰৰ দাবী শক্তিশালী হৈ পৰে।
প্ৰাচীন কালৰ পৰাই অসম বা কামৰূপ তন্ত্ৰ-মন্ত্ৰ আৰু শক্তি সাধনাৰ পীঠস্থান হিচাপে জনাজাত। কামৰূপত ‘ডাকিনী’ আৰু ‘যোগিনী’ৰ ধাৰণা অত্যন্ত প্ৰবল। অসমৰ বাহিৰে ভাৰতৰ আন কোনো ঠাইতে ‘ডাকিনী’ নামৰ স্থানৰ ভৌগোলিক বা ঐতিহাসিক প্ৰমাণ পোৱা নাযায়। আনহাতে, গুৱাহাটীৰ পামহি অঞ্চলটো প্ৰাচীন কালৰে পৰা স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত ডাকিনী পাহাৰ বুলি জনাজাত আছিল।
সেয়েহে, বহু গৱেষক আৰু ধৰ্মগুৰুৱে মত পোষণ কৰে যে শিৱ পুৰাণত উল্লেখ থকা স্থানডোখৰ আচলতে অসমৰ এই পামহি অঞ্চলহে।
◽পৌৰাণিক আখ্যান: ভীমাসুৰ আৰু শিৱৰ যুদ্ধ
ভীমাশংকৰ জ্যোতিৰ্লিংগৰ উৎপত্তিৰ আঁৰত এক লোমহৰ্ষক পৌৰাণিক কাহিনী জড়িত হৈ আছে। এই কাহিনীটো ৰামায়ণ আৰু শিৱ পুৰাণৰ লগত সংপৃক্ত।
কাহিনী অনুসৰি, লংকাধিপতি ৰাৱণৰ ভায়েক কুম্ভকৰ্ণৰ ‘কৰ্কটী’ নামৰ এগৰাকী পত্নী আছিল। শ্ৰীৰামৰ হাতত কুম্ভকৰ্ণৰ মৃত্যুৰ পিছত কৰ্কটীয়ে তেওঁৰ পুত্ৰ ‘ভীমা’ক (ভীমাসুৰ) অৰণ্যত ডাঙৰ-দীঘল কৰিছিল। ভীমা যেতিয়া যৌৱনপ্ৰাপ্ত হ’ল, তেওঁ মাকৰ পৰা জানিব পাৰিলে যে তেওঁৰ পিতৃ কুম্ভকৰ্ণক ভগৱান বিষ্ণুৰ অৱতাৰ শ্ৰীৰামে হত্যা কৰিছিল। এই কথা জনাৰ পিছত ভীমা প্ৰতিশোধৰ জুইত জ্বলি উঠিল।
পিতৃৰ মৃত্যুৰ প্ৰতিশোধ ল’বলৈ আৰু জগতক জয় কৰিবলৈ ভীমাই হাজাৰ বছৰ ধৰি ব্ৰহ্মাৰ কঠোৰ তপস্যা কৰিলে। তেওঁৰ তপস্যাত সন্তুষ্ট হৈ ব্ৰহ্মাই তেওঁক অতুলনীয় শক্তিৰ বৰদান দিলে। এই বৰদান পাই ভীমা অহংকাৰী আৰু অত্যাচাৰী হৈ উঠিল। তেওঁ স্বৰ্গ, মৰ্ত্য আৰু পাতাল জয় কৰি সকলোতে হাহাকাৰৰ সৃষ্টি কৰিলে। দেৱতাসকলকো তেওঁ পৰাজিত কৰিলে।
সেই সময়ত কামৰূপ দেশৰ ৰজা আছিল ‘সুদক্ষিণ’। ৰজা সুদক্ষিণ আছিল পৰম শিৱভক্ত। ভীমাসুৰ কামৰূপ আক্ৰমণ কৰি ৰজা সুদক্ষিণক পৰাস্ত কৰিলে আৰু তেওঁক শিকলিৰে বান্ধি কাৰাগাৰত বন্দী কৰি থ’লে। কিন্তু কাৰাগাৰৰ ভিতৰতো ৰজা সুদক্ষিণৰ শিৱভক্তি কম নহ’ল। তেওঁ মাটিৰে এটা শিৱলিংগ সাজি লৈ অহৰহ শিৱৰ আৰাধনা কৰিবলৈ ধৰিলে।
এই খবৰ ভীমাসুৰৰ কাণত পৰিল। ক্ৰোধত অগ্নিশৰ্মা হৈ ভীমা কাৰাগাৰত উপস্থিত হ’ল আৰু ৰজাক সুধিলে, "তই কাৰ উপাসনা কৰিছ?"
ৰজাই নিৰ্ভয়ে উত্তৰ দিলে যে তেওঁ জগতৰ নাথ মহাদেৱৰ পূজা কৰিছে। ভীমাসুৰে ইয়াকে শুনি উপহাস কৰিলে আৰু নিজৰ তৰোৱাল উলিয়াই সেই পাৰ্থিৱ শিৱলিংগটোত আঘাত কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।
ঠিক সেই মুহূৰ্ততে, এটা প্ৰচণ্ড গৰ্জনৰ সৈতে সেই শিৱলিংগৰ পৰা স্বয়ং মহাদেৱ আৱিৰ্ভাৱ হ’ল। শিৱই তেওঁৰ ত্ৰিশূল আৰু তৃতীয় নয়নৰ জুইৰে ভীমাসুৰক ভস্মীভূত কৰিলে।
ভীমাসুৰৰ অত্যাচাৰৰ পৰা জগতক ৰক্ষা কৰাৰ পিছত, দেৱতাসকলে আৰু ৰজা সুদক্ষিণে মহাদেৱক সেই স্থানতে বিৰাজমান হ’বলৈ প্ৰাৰ্থনা জনালে। তেওঁলোকৰ প্ৰাৰ্থনা ৰক্ষা কৰি ভগৱান শিৱই সেই স্থানত ‘ভীমাশংকৰ’ নামেৰে জ্যোতিৰ্লিংগ ৰূপত অৱস্থান গ্ৰহণ কৰিলে।
বিশ্বাস কৰা হয় যে, যুদ্ধৰ সময়ত শিৱৰ শৰীৰৰ পৰা নিগৰা ঘামৰ পৰাই তাত থকা নদী বা জলধাৰাৰ সৃষ্টি হৈছিল (যাক কোনো কোনোৱে ভীমাৰথী নদী বুলিও কয়)।
◽মন্দিৰৰ গঠন আৰু বৰ্তমানৰ স্বৰূপ
গুৱাহাটীৰ পামহিত থকা এই তীৰ্থস্থানটো কোনো বিশাল মানৱ নিৰ্মিত মন্দিৰ নহয়, বৰঞ্চ ই প্ৰকৃতিৰ কোলাত থকা এক গুহাসদৃশ স্থান। ইয়াত মূল শিৱলিংগটো প্ৰাকৃতিক শিলাখণ্ডৰ মাজত অৱস্থিত। লিংগৰ ওপৰত প্ৰাকৃতিকভাবেই জলধাৰা বৈ থাকে, যিটো ভক্তসকলৰ বাবে এক বিস্ময়ৰ বিষয়। মন্দিৰলৈ যাবলৈ পাহাৰৰ ওপৰলৈ চিৰি বনোৱা আছে। বাটত গণেশ মন্দিৰ আৰু অন্যান্য দেৱ-দেৱীৰ সৰু সৰু থান দেখিবলৈ পোৱা যায়।
◽বৰ্তমান অসম চৰকাৰ আৰু স্থানীয় মন্দিৰ পৰিচালনা সমিতিয়ে ঠাইডুকুৰাৰ উন্নয়নৰ বাবে বহুতো পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে। ভক্তসকলৰ সুবিধাৰ বাবে জিৰণি চৰা, পানীৰ ব্যৱস্থা আৰু যাতায়াতৰ সুচল ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।
◽ধৰ্মীয় মহত্ত্ব আৰু উৎসৱ
ভীমাশংকৰ জ্যোতিৰ্লিংগ কেৱল অসমৰে নহয়, সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ শিৱভক্তসকলৰ বাবে এক পবিত্ৰ তীৰ্থস্থান। ইয়াত বছৰৰ সকলো সময়তে ভক্তৰ সমাগম হয় যদিও বিশেষ তিথিসমূহত জনস্রোত দেখিবলৈ পোৱা যায়।
(১) মহাশিৱৰাত্ৰি: শিৱৰাত্ৰিৰ দিনা ইয়াত লাখ লাখ ভক্তৰ সমাগম হয়। ভক্তসকলে গোটেই ৰাতি জাগি শিৱৰ আৰাধনা কৰে, যজ্ঞ কৰে আৰু দীঘলীয়া শাৰীত থিয় হৈ শিৱলিংগত পানী ঢালে। এই সময়ত মেলাও অনুষ্ঠিত হয়।
(২) শাওণ মাহৰ ব’ল ব’ম (Bol Bom): পবিত্ৰ শাওণ মাহত গেৰুৱা বস্ত্ৰ পৰিহিত হাজাৰ হাজাৰ ‘ব’ল ব’ম’ যাত্ৰীয়ে খোজকাঢ়ি আহি ইয়াত পবিত্ৰ পানী অৰ্পণ কৰে। পাহাৰৰ পথত ভক্তৰ ভিৰ আৰু "হৰ হৰ মহাদেৱ" ধ্বনিয়ে এক অলৌকিক পৰিৱেশৰ সৃষ্টি কৰে।
◽পৰ্যটনৰ সম্ভাৱনা
ধৰ্মীয় গুৰুত্বৰ উপৰিও, ভীমাশংকৰ জ্যোতিৰ্লিংগ অঞ্চলটো এক উৎকৃষ্ট পৰ্যটনস্থলী হ’ব পাৰে। ইয়াৰ কাষতে লাগি থকা দীপৰ বিল এখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত আৰ্দ্ৰভূমি (Ramsar Site)। পৰ্যটকসকলে একেলগে দীপৰ বিলৰ পক্ষী নিৰীক্ষণ আৰু ভীমাশংকৰৰ ট্ৰেকিং (Trekking) বা দৰ্শনৰ অভিজ্ঞতা ল’ব পাৰে। চহৰৰ কোলাহলৰ পৰা আঁতৰত ই এক শান্ত আৰু নিৰিবিলি স্থান।
◽যাতায়াত ব্যৱস্থা
ভীমাশংকৰ জ্যোতিৰ্লিংগ যাবলৈ যাতায়াত ব্যৱস্থা অতি সুচল:
👉 বিমানপথ: গুৱাহাটীৰ বৰঝাৰ বিমানবন্দৰৰ পৰা ইয়াৰ দূৰত্ব প্ৰায় ২০-২৫ কিলোমিটাৰ।
👉 ৰেলপথ: গুৱাহাটী ৰেল ষ্টেচন বা কামাখ্যা জংশনৰ পৰা টেক্সি বা বাছেৰে সহজেই ইয়ালৈ যাব পাৰি।
👉 ৩৭ নং ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে গৈ গড়চুক চাৰিআলিৰ পৰা পামহিৰ ফালে যোৱা পথেৰে প্ৰায় ১০-১২ কিলোমিটাৰ গলেই এই মন্দিৰ পোৱা যায়। গড়চুকৰ পৰা অটো বা মেজিক গাড়ীৰ সুবিধাও আছে।
👉 বিতৰ্ক আৰু সিদ্ধান্ত
যদিও মহাৰাষ্ট্ৰ চৰকাৰ বা কিছুমান সংস্থাই পুনেৰ ভীমাশংকৰক দ্বাদশ জ্যোতিৰ্লিংগ বুলি প্ৰচাৰ কৰে, তথাপিও শেহতীয়া গৱেষণা, শিৱ পুৰাণৰ ‘ডাকিনী’ শব্দৰ ভৌগোলিক অৱস্থান আৰু অসমৰ মুখ্যমন্ত্ৰী ড০ হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাই লোৱা উদ্যোগৰ ফলত অসমৰ ভীমাশংকৰৰ প্ৰচাৰ বৃদ্ধি পাইছে। পুৰাতাত্ত্বিক আৰু পৌৰাণিক তথ্যই অসমৰ দাবীকেই অধিক শক্তিশালী কৰি তোলে।
অসমৰ পামহিত অৱস্থিত ভীমাশংকৰ জ্যোতিৰ্লিংগ কেৱল এটি মন্দিৰেই নহয়, ই অসমৰ চহকী সাংস্কৃতিক আৰু আধ্যাত্মিক ঐতিহ্যৰ প্ৰতীক। প্ৰকৃতিৰ অপৰূপ সৌন্দৰ্য আৰু ভক্তিৰ পবিত্ৰ ধাৰাই ইয়াক এক স্বৰ্গীয় স্থানত পৰিণত কৰিছে। কামাখ্যা ধামৰ দৰেই ভীমাশংকৰ জ্যোতিৰ্লিংগয়ো অসমক বিশ্বৰ আধ্যাত্মিক মানচিত্ৰত এক বিশেষ স্থান দিবলৈ সক্ষম। চৰকাৰ আৰু ৰাইজৰ যৌথ প্ৰচেষ্টাত এই স্থানৰ সংৰক্ষণ আৰু প্ৰচাৰ হ’লে ই অনাগত দিনত ভাৰতৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থস্থান হিচাপে পৰিগণিত হ’ব বুলি নিশ্চিতভাৱে ক’ব পাৰি। প্ৰতিজন অসমীয়াই এবাৰ হ’লেও এই পবিত্ৰ স্থান দৰ্শন কৰি নিজৰ ঐতিহ্যক অনুভৱ কৰা উচিত।
