গেষ্ট্ৰ’ইনটেষ্টাইনেল ষ্ট্ৰ’মেল টিউমাৰ- পাচনতন্ত্ৰত দেখা দিয়া এক মাৰাত্মক কৰ্কট ৰোগ!

গেষ্ট্ৰ’ইনটেষ্টাইনেল ষ্ট্ৰ’মেল টিউমাৰ- পাচনতন্ত্ৰত দেখা দিয়া এক মাৰাত্মক কৰ্কট ৰোগ!

( অপূৰ্ব দাস ,)

গেষ্ট্ৰ’ইনটেষ্টাইনেল ষ্ট্ৰ’মেল টিউমাৰ (Gastrointestinal Stromal Tumor - GIST) হৈছে পাচনতন্ত্ৰত দেখা দিয়া এক অতি দুৰ্লভ কিন্তু অত্যন্ত মাৰাত্মক প্ৰকাৰৰ কৰ্কট ৰোগ। যিহেতু এই ৰোগৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ বা আক্ৰান্তৰ সংখ্যা অন্যান্য কৰ্কট ৰোগৰ তুলনাত যথেষ্ট কম, সেয়েহে সাধাৰণ জনতাৰ মাজত ইয়াৰ লক্ষণ, কাৰণ আৰু ভয়াৱহতা সম্পৰ্কে বিশেষ সজাগতা বা জ্ঞান থকা দেখা নাযায়। এই নীৰৱ অথচ ঘাটক ৰোগবিধৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হ’ল।

🔴 কৰ্কট ৰোগৰ বৰ্ধিত বিশ্বব্যাপী ভাবুকি

বৰ্তমান সময়ত কৰ্কট ৰোগ সমগ্ৰ বিশ্বতে দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পোৱা এক গুৰুতৰ আৰু প্ৰাণঘাতী সমস্যা হিচাপে থিয় দিছে। ইয়াৰ বিপদ কেৱল কোনো নিৰ্দিষ্ট বয়সৰ বা শ্ৰেণীৰ লোকৰ মাজতে সীমাবদ্ধ হৈ থকা নাই, বৰঞ্চ সকলো বয়সৰ লোকৰ মাজতে ইয়াৰ প্ৰকোপ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছে। কেইদশকমান আগলৈকে কৰ্কট ৰোগক কেৱল বয়স বঢ়াৰ লগে লগে হোৱা বা অকল জ্যেষ্ঠ নাগৰিকসকলক আক্ৰান্ত কৰা ৰোগ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। কিন্তু সময় সলনি হোৱাৰ লগে লগে এতিয়া কম বয়সীয়া ল’ৰা-ছোৱালী বা শিশুও দ্ৰুতগতিত এই ৰোগৰ কৱলত পৰা পৰিলক্ষিত হৈছে।

কেৱল ভাৰতবৰ্ষতে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ৫০ হাজাৰ শিশু কৰ্কট ৰোগৰ চিকাৰ হৈছে। বিশেষকৈ শিশুসকলৰ ক্ষেত্ৰত কিছুমান নিৰ্দিষ্ট ধৰণৰ কৰ্কট ৰোগৰ বা টিউমাৰৰ ঘটনা বেছিকৈ পোহৰলৈ আহিছে, যিটো আমাৰ ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে এক অত্যন্ত উদ্বেগজনক বিষয়।

বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাসমূহৰ প্ৰতিবেদনৰ পৰা এই কথা স্পষ্ট হৈ পৰিছে যে প্ৰতি বছৰে কৰ্কট ৰোগৰ নতুন ঘটনাৰ সংখ্যা ধাৰাবাহিকভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ আঁৰত থকা মূল কাৰণসমূহৰ ভিতৰত আছে:

🔴 ত্ৰুটিপূৰ্ণ জীৱনশৈলী: আজিকালি মানুহৰ জীৱনধাৰণৰ প্ৰণালী যথেষ্ট সলনি হৈছে, যাৰ নেতিবাচক প্ৰভাৱ শৰীৰত পৰিছে।

🔴 পৰিৱেশ প্ৰদূষণ: বতাহ, পানী আৰু মাটিৰ প্ৰদূষণে মানুহৰ শৰীৰত বিষাক্ত পদাৰ্থৰ মাত্ৰা বঢ়াই দিছে।

🔴 খাদ্যাভ্যাসৰ গণ্ডগোল: প্ৰক্ৰিয়াজাত খাদ্য, ফাষ্ট ফুড

আৰু অস্বাস্থ্যকৰ খাদ্যাভ্যাসৰ বাবে শৰীৰ ৰোগাক্ৰান্ত হৈছে।

🔴 সময়মতে ৰোগ নিৰ্ণয় নোহোৱা: সজাগতাৰ অভাৱত বহুক্ষেত্ৰত প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত ৰোগ ধৰা নপৰে, যাৰ ফলত কৰ্কট ৰোগৰ বিপদ বাঢ়ি যায়।

ভাৰতৰ দৰে উন্নয়নশীল দেশসমূহত এই পৰিস্থিতি আৰু অধিক চিন্তনীয়, কাৰণ ইয়াত এক বৃহৎ জনসংখ্যাই সময়মতে স্ক্ৰিনিং (Screening) বা স্বাস্থ্য পৰীক্ষা আৰু উপযুক্ত চিকিৎসা সেৱা লাভ কৰাৰ পৰা বঞ্চিত হৈ থাকে।

আমি সচৰাচৰ হাওঁফাওঁ (Lungs), স্তন (Breast), জৰায়ু (Cervical) আৰু ডিম্বাশয়ৰ (Ovarian) কৰ্কট ৰোগৰ বিষয়ে বাতৰি কাকত বা আলোচনীত সততে পঢ়িবলৈ পাওঁ। কিন্তু বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, কিছুমান এনে ধৰণৰ কৰ্কট ৰোগ আছে যিবোৰ অতি দুৰ্লভ আৰু যাৰ বিষয়ে খুব কমেইহে আলোচনা কৰা হয়। গেষ্ট্ৰ’ইনটেষ্টাইনেল ষ্ট্ৰ’মেল টিউমাৰ (GIST) হৈছে তেনে এক ধৰণৰ কৰ্কট ৰোগ, যাৰ বিপদাশংকা আৰু লক্ষণসমূহৰ বিষয়ে প্ৰতিজন লোকেই সতৰ্ক হৈ থকাটো অত্যন্ত জৰুৰী।

◽গেষ্ট্ৰ’ইনটেষ্টাইনেল ষ্ট্ৰ’মেল টিউমাৰ (GIST) কি?

গেষ্ট্ৰ’ইনটেষ্টাইনেল ষ্ট্ৰ’মেল টিউমাৰ হৈছে পাচনতন্ত্ৰত গঢ় লৈ উঠা এক দুৰ্লভ প্ৰকাৰৰ কৰ্কট ৰোগ। আমাৰ শৰীৰৰ খাদ্য হজম কৰা প্ৰক্ৰিয়া বা পাচনতন্ত্ৰৰ লগত এই ৰোগ জড়িত। 

এই কৰ্কট ৰোগ সাধাৰণতে পাকস্থলী (Stomach) আৰু ক্ষুদ্ৰান্ত্ৰত (Small Intestine) সৃষ্টি হয়। অৱশ্যে, কিছুমান ব্যতিক্ৰমী ক্ষেত্ৰত ই খাদ্যনলী (Esophagus), বৃহদান্ত্ৰ (Large Intestine) বা মলাশয়তো (Rectum) হ’ব পাৰে।

এই ৰোগৰ কিছুমান বিশেষ বৈশিষ্ট্য তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

🔴 দুৰ্লভ ঘটনা: গেষ্ট্ৰ’ইনটেষ্টাইনেল ষ্ট্ৰ’মেল টিউমাৰৰ ঘটনা খুব কমকৈ দেখা যায়।

🔴 মন্থৰ গতি: এই টিউমাৰ বা কৰ্কট ৰোগ প্ৰায়ে লাহে লাহে বৃদ্ধি পায়।

🔴 ছফ্ট টিছ্যু চাৰকোমা (Soft Tissue Sarcoma): জি.আই.এছ.টি. (GIST) হৈছে এক প্ৰকাৰৰ ‘ছফ্ট টিছ্যু চাৰকোমা’। ই শৰীৰৰ কোমল কলা বা টিছ্যুত গঢ় লৈ উঠে।

🔴 আকাৰৰ ভিন্নতা: কিছুমান টিউমাৰ এক ইঞ্চিতকৈও সৰু হ’ব পাৰে। এনে ধৰণৰ সৰু টিউমাৰৰ ক্ষেত্ৰত সাধাৰণতে ৰোগীৰ শৰীৰত কোনো ধৰণৰ লক্ষণে দেখা নিদিবও পাৰে।

এই কৰ্কট ৰোগৰ মূল কাৰণ হিচাপে ‘জিনীয় পৰিৱৰ্তন’ বা ‘জেনেটিক মিউটেচন’ক (Genetic Mutation) চিহ্নিত কৰা হৈছে।

◽গেষ্ট্ৰ’ইনটেষ্টাইনেল ষ্ট্ৰ’মেল টিউমাৰৰ লক্ষণসমূহ

গেষ্ট্ৰ’ইনটেষ্টাইনেল ষ্ট্ৰ’মেল টিউমাৰ চিনাক্ত কৰাটো অত্যন্ত কঠিন, কাৰণ এই ৰোগত প্ৰতিবাৰেই যে লক্ষণ দেখা দিব, সেয়া জৰুৰী নহয়। বহু সময়ত মানুহে অন্য কোনো স্বাস্থ্যজনিত কাৰণত পৰীক্ষা (Test) বা অস্ত্ৰোপচাৰ কৰাওঁতেহে আকস্মিকভাৱে এই ৰোগৰ কথা গম পায়। তথাপিও, স্বাস্থ্য বিশেষজ্ঞসকলে পেটৰ লগত জড়িত কিছুমান সাধাৰণ সমস্যা বা লক্ষণক অৱহেলা নকৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে। যদি এই লক্ষণসমূহে দীৰ্ঘদিন ধৰি দেখা দিয়ে, তেন্তে ইয়াক গুৰুত্ব সহকাৰে লোৱা উচিত যাতে সময় থাকোঁতেই ৰোগ নিৰ্ণয় কৰিব পৰা যায়।

◽প্ৰধান লক্ষণসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ: 

🔴 পেটত বিষ: সঘনাই পেটত বিষ অনুভৱ কৰা বা পেটৰ অস্বস্তি অনুভৱ কৰা।

🔴 ৰক্তক্ষৰণ: শৌচৰ সৈতে তেজ যোৱা বা ক’লা ৰঙৰ শৌচ হোৱা। ই পাকস্থলী বা অন্ত্ৰত ৰক্তক্ষৰণৰ ইংগিত বহন কৰে।

🔴 কোষ্ঠকাঠিন্য আৰু ভাগৰ: সঘনাই কোষ্ঠকাঠিন্যৰ সমস্যা হোৱা আৰু অত্যধিক ভাগৰুৱা বা দুৰ্বল অনুভৱ কৰা।

🔴 ওজন হ্ৰাস: কোনো চেষ্টা নকৰাকৈ বা ডায়েটিং নকৰাকৈ হঠাতে শৰীৰৰ ওজন অস্বাভাৱিকভাৱে কমি যোৱা।

🔴 ক্ষুধা মন্দা: ভোক নালগা বা খোৱাৰ প্ৰতি ইচ্ছা একেবাৰেই কমি যোৱা। অলপ খালেই পেট ভৰা যেন লগা।

🔴 ৰক্ত বমি: বমিৰ সৈতে তেজ অহাটো এক গুৰুতৰ লক্ষণ, যিয়ে পাকস্থলীত টিউমাৰ থকাৰ ইংগিত দিব পাৰে।

◽এই কৰ্কট ৰোগৰ মূল কাৰণসমূহ

গেষ্ট্ৰ’ইনটেষ্টাইনেল ষ্ট্ৰ’মেল টিউমাৰৰ সৃষ্টিৰ আঁৰত থকা সৰ্ববৃহৎ কাৰণটো হৈছে ‘জিনীয় পৰিৱৰ্তন’ বা জেনেটিক মিউটেচন। আমাৰ শৰীৰৰ কোষবোৰৰ বৃদ্ধি আৰু বিকাশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা জিনবোৰৰ গঠনত যেতিয়া বিসংগতি ঘটে, তেতিয়াই এই ৰোগৰ সৃষ্টি হয়।

◽বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে সৰহসংখ্যক ঘটনাতে KIT বা PDGFRA নামৰ জিনত হোৱা পৰিৱৰ্তনৰ বাবে কোষবোৰ অনিয়ন্ত্ৰিতভাৱে বাঢ়িবলৈ ধৰে আৰু শেষত ই টিউমাৰৰ ৰূপ লয়।

◽ এই মিউটেচন বা পৰিৱৰ্তন সাধাৰণতে জন্মগত নহয়। অৰ্থাৎ, শিশুৱে জন্মৰ সময়ত এই ৰোগ লৈ নাহে, বৰঞ্চ জীৱনৰ পৰৱৰ্তী সময়তহে এই পৰিৱৰ্তনবোৰ বিকশিত হ’ব পাৰে।

◽ সেয়েহে, অধিকাংশ ক্ষেত্ৰতে এই ৰোগক বংশগত কৰ্কট ৰোগ (Hereditary Cancer) বুলি গণ্য কৰা নহয়।

◽বিপদাশংকা কাৰ ক্ষেত্ৰত বেছি?

যদিও যিকোনো বয়সৰ লোক এই ৰোগত আক্ৰান্ত হ’ব পাৰে, তথাপি কিছুমান বিশেষ গোটৰ লোকৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ আশংকা অধিক দেখা যায়:

🔴 বয়স: ৪০ বছৰতকৈ অধিক বয়সৰ লোকসকলৰ মাজত জি.আই.এছ.টি. (GIST) কৰ্কট ৰোগৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ বেছিকৈ দেখা যায় যদিও যিকোনো বয়সৰ লোকৰে হ'ব পাৰে।

🔴 লিংগ: পুৰুষ আৰু মহিলা উভয়ৰে ক্ষেত্ৰত এই ৰোগ হোৱাৰ আশংকা প্ৰায় সমান।

🔴 জিনীয় চিনড্ৰম: কিছুমান দুৰ্লভ জিনীয় সমস্যা, যেনে— ‘নিউৰ’ফাইব্ৰ’মেট’চিছ টাইপ-১’ (Neurofibromatosis type 1) থকা লোকসকলৰ ক্ষেত্ৰত এই টিউমাৰ বা কৰ্কট ৰোগ হোৱাৰ সম্ভাৱনা স্বাভাৱিকতকৈ বহু বেছি থাকে।

🔴 পূৰ্বৰ ইতিহাস: যাৰ আগতে শৰীৰত আন কোনো ধৰণৰ টিউমাৰ আছিল বা যিসকলৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা (Immunity System) দুৰ্বল, তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰত এই ৰোগৰ বিপদ অধিক হ’ব পাৰে।

◽প্ৰতিৰোধ আৰু সাৱধানতা

গেষ্ট্ৰ’ইনটেষ্টাইনেল ষ্ট্ৰ’মেল টিউমাৰৰ পৰা কেনেকৈ বাচিব পাৰি? 

এই প্ৰশ্নটোৰ উত্তৰ কিছু জটিল। স্বাস্থ্য বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, এই ৰোগক সাধাৰণতে সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰতিৰোধ বা ৰোধ কৰা সম্ভৱ নহয়। ইয়াৰ মূল কাৰণ হ’ল, এই ৰোগ কোনো বাহ্যিক পৰিৱেশ বা জীৱনশৈলীৰ কাৰকৰ (যেনে ধূমপান বা প্ৰদূষণ) ফলত পোনপটীয়াকৈ নহয়, বৰঞ্চ ই মূলতঃ শৰীৰৰ আভ্যন্তৰীণ জিনীয় মিউটেচনৰ বাবেহে হয়। যিহেতু জিনীয় পৰিৱৰ্তন আমি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰো, সেয়েহে ইয়াৰ পৰা বাচিবলৈ কোনো নিৰ্দিষ্ট বা সুনিশ্চিত উপায় এতিয়ালৈকে আৱিষ্কাৰ হোৱা নাই।

তথাপিও, হতাশ হোৱাৰ কাৰণ নাই। যদিও পোনপটীয়াকৈ ইয়াক ৰোধ কৰিব নোৱাৰি, তথাপিও এক সুস্থ জীৱনশৈলীয়ে আমাৰ শৰীৰক যিকোনো ৰোগৰ বিৰুদ্ধে যুঁজিবলৈ শক্তি প্ৰদান কৰে। কৰ্কট ৰোগৰ বিশেষজ্ঞসকলে তলত দিয়া পৰামৰ্শসমূহ মানি চলিবলৈ কয়:

◽ পুষ্টিক আহাৰ গ্ৰহণ: প্ৰচুৰ পৰিমাণে ফল-মূল, শাক-পাচলি আৰু সুষম আহাৰ গ্ৰহণ কৰিলে শৰীৰৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা বৃদ্ধি পায়। তেলাল মাছ-মাংস, বাহিৰৰ তেলত ভজা খাদ্য, বাৰ্গাৰ, পিজ্জা, noodles , মইদাৰ খাদ্য পৰিহাৰ কৰা উচিত।

◽ শাৰীৰিক ব্যায়াম: নিয়মীয়া ব্যায়াম আৰু শৰীৰচৰ্চাই শৰীৰক সক্ৰিয় কৰি ৰাখে আৰু কোষবোৰক সুস্থ কৰি ৰখাত সহায় কৰে।

◽ ধূমপান আৰু মদ্যপান বৰ্জন: যদিও GIST পোনপটীয়াকৈ ধূমপানৰ লগত জড়িত নহয়, তথাপিও ধূমপান আৰু মদ্যপান বৰ্জন কৰিলে শৰীৰৰ সামগ্ৰিক কৰ্কট ৰোগৰ আশংকা বহু পৰিমাণে হ্ৰাস পায়।

◽ নিয়মীয়া স্বাস্থ্য পৰীক্ষা: যিহেতু এই ৰোগৰ লক্ষণ সোনকালে ধৰা নপৰে, সেয়েহে বয়স ৪০ পাৰ হোৱাৰ পিছত নিয়মীয়াভাৱে গেষ্ট্ৰ’ইনটেষ্টাইনেল ট্ৰেক্টৰ পৰীক্ষা বা সম্পূৰ্ণ স্বাস্থ্য পৰীক্ষা কৰোৱা উচিত। বিশেষকৈ যদি আপোনাৰ পেটৰ সমস্যা দীৰ্ঘদিনীয়া হয়, তেন্তে চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ লোৱাটো বাধ্যতামূলক।

গেষ্ট্ৰ’ইনটেষ্টাইনেল ষ্ট্ৰ’মেল টিউমাৰ এক দুৰ্লভ ৰোগ হ’লেও ইয়াৰ ভয়াৱহতা অসীম। সজাগতা আৰু সঠিক সময়ত চিকিৎসা গ্ৰহণেই হৈছে ইয়াৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পোৱাৰ একমাত্ৰ উপায়। পেটৰ সৰু-সুৰা সমস্যা বুলি ভাবি লক্ষণসমূহক অৱহেলা কৰাৰ সলনি তাৎক্ষণিকভাৱে বিশেষজ্ঞৰ কাষ চপা উচিত। চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ অগ্ৰগতিৰ লগে লগে এতিয়া এই ৰোগৰ বাবেও উন্নত মানৰ ‘টাৰ্গেটেড থেৰাপী’ (Targeted Therapy) আৰু অস্ত্ৰোপচাৰ উপলব্ধ। গতিকে ভয় নাখাই সজাগ হোৱাটোৱেই আমাৰ কাম।