ফেটি লিভাৰঃ লক্ষণ, সমস্যা, পথ্য তথা আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসাৰ বিতং তথ্য জানিবলৈ পঢ়িব

ফেটি লিভাৰঃ লক্ষণ, সমস্যা, পথ্য তথা আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসাৰ বিতং তথ্য জানিবলৈ পঢ়িব।

( অপূৰ্ব দাস )

বৰ্তমান সময়ত মানুহৰ ভুল জীৱনশৈলী, অস্বাস্থ্যকৰ খাদ্যাভ্যাস, অত্যাধিক মানসিক চাপৰ ফলত বিভিন্ন ধৰণৰ ৰোগে দেখা দিয়ে। তাৰ ভিতৰত 'ফেটি লিভাৰ' (Fatty Liver) বা যকৃতত চৰ্বি জমা হোৱা সমস্যাটো অন্যতম। যেতিয়া আমাৰ লিভাৰ বা যকৃতৰ কোষবোৰত প্ৰয়োজনতকৈ অধিক চৰ্বি জমা হ'বলৈ ধৰে, তেতিয়া তাক ফেটি লিভাৰ বুলি কোৱা হয়। লিভাৰ আমাৰ শৰীৰৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ। ই শৰীৰৰ পৰা বিষাক্ত পদাৰ্থ উলিয়াই দিয়াত সহায় কৰে। খাদ্য হজম কৰাতো ইয়াৰ ভূমিকা অপৰিসীম। এই গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগটোত চৰ্বি জমা হ'লে ইয়াৰ কাৰ্যক্ষমতা কমি যায়, যাৰ ফলত শৰীৰত নানা ধৰণৰ জটিলতাই দেখা দিয়ে।

⚪ ফেটি লিভাৰ সাধাৰণতে দুই ধৰণৰ হয়:

১. এলকহলিক ফেটি লিভাৰ ডিজিজ (Alcoholic Fatty Liver Disease - AFLD): যিসকলে অত্যাধিক মদ্যপান কৰে।

২. নন-এলকহলিক ফেটি লিভাৰ ডিজিজ (Non-Alcoholic Fatty Liver Disease - NAFLD): যিসকলে মদ্যপান 

নকৰে তথাপিও তেওঁলোকৰ লিভাৰত চৰ্বি জমা হয়।

👉 তলত ফেটি লিভাৰৰ লক্ষণ, ইয়াৰ পৰা হোৱা সমস্যা, খাদ্যাভ্যাস, কৰণীয় তথা আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসাৰ বিষয়ে সৱিশেষ পঢ়িবলৈ পাব।

👉 ফেটি লিভাৰ হ'লে দেখা দিয়া সমস্যাসমূহ

ফেটি লিভাৰৰ সমস্যাই প্ৰথম অৱস্থাত কোনো বিশেষ জটিলতা সৃষ্টি নকৰিবও পাৰে। কিন্তু সময়মতে চিকিৎসা নকৰিলে ই ভয়াৱহ ৰূপ ল'ব পাৰে। ইয়াৰ ফলত সৃষ্টি হ'ব পৰা কিছুমান মূল সমস্যা তলত উল্লেখ কৰা হ'ল:

⚪ লিভাৰৰ প্ৰদাহ (Inflammation): লিভাৰত চৰ্বি জমা হোৱাৰ ফলত লিভাৰ ফুলি উঠিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত লিভাৰৰ কোষবোৰ ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়। চিকিৎসা বিজ্ঞানত ইয়াক 'ষ্টেট'হেপাটাইটিছ' (Steatohepatitis) বুলি কোৱা হয়।

⚪ লিভাৰ ফাইব্ৰ’চিছ (Liver Fibrosis): দীৰ্ঘদিন ধৰি লিভাৰত প্ৰদাহ থাকিলে তাত এক ধৰণৰ ঘা বা দাগৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াকে ফাইব্ৰ’চিছ বোলা হয়। ইয়াৰ ফলত লিভাৰৰ স্বাভাৱিক কাম-কাজত বাধা জন্মে।

⚪ লিভাৰ চিৰ’চিছ (Liver Cirrhosis): ফাইব্ৰ’চিছৰ চৰম পৰ্যায় হ'ল চিৰ’চিছ। এই অৱস্থাত লিভাৰটো কঠিন হৈ পৰে, ইয়াৰ আকাৰ সৰু হৈ যায়। ই এটা অতি মাৰাত্মক অৱস্থা য'ত লিভাৰটোৱে কাম কৰা প্ৰায় বন্ধ কৰি দিয়ে।

⚪ লিভাৰ ফেইলাৰ (Liver Failure): চিৰ’চিছৰ পিছৰ পৰ্যায়ত লিভাৰ সম্পূৰ্ণৰূপে বিকল হ'ব পাৰে। এই অৱস্থাত ৰোগীৰ জীয়াই থকা কঠিন হৈ পৰে। কেতিয়াবা লিভাৰ ট্ৰান্সপ্লাণ্ট বা প্ৰতিস্থাপনৰ প্ৰয়োজন হ'ব পাৰে।

⚪ অন্যান্য স্বাস্থ্যজনিত সমস্যা: ফেটি লিভাৰৰ ফলত ডায়েবেটিছ, উচ্চ ৰক্তচাপ, হৃদৰোগৰ দৰে সমস্যাও বৃদ্ধি পায়। শৰীৰৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা কমি যায়।

👉ফেটি লিভাৰৰ লক্ষণসমূহ

প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত ফেটি লিভাৰৰ কোনো স্পষ্ট লক্ষণ দেখা নাযায়। সেইবাবে বহুতে এই ৰোগৰ বিষয়ে গম নাপায়। কিন্তু সমস্যা বাঢ়ি অহাৰ লগে লগে শৰীৰত কিছুমান লক্ষণে দেখা দিয়ে। যেনে—

◽ অত্যাধিক ভাগৰ লগা: অলপ কাম কৰিলেই বা কাম নকৰাকৈও অত্যধিক ভাগৰুৱা অনুভৱ হোৱা। শৰীৰত শক্তি নথকা যেন লগা।

◽ পেটৰ সোঁফালে বিষ বা অস্বস্তি: পেটৰ ওপৰৰ সোঁফালে (য'ত লিভাৰ থাকে) বিষ হোৱা বা গধুৰ অনুভৱ হোৱা। কেতিয়াবা পেটটো ফুলি থকা যেন লাগে।

◽ ভোক কমি যোৱা: খোৱা-লোৱাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ কমি যায়। ফলত ওজন দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পায়।

◽ বমি বমি ভাৱ: মাজে মাজে বমিৰ ভাৱ আহে বা বমি হয়।

◽ ছাল বা চকু হালধীয়া হোৱা: লিভাৰৰ অৱস্থা বেছি বেয়া হ'লে জণ্ডিচৰ লক্ষণ দেখা দিব পাৰে। চকুৰ বগা অংশ, ছাল হালধীয়া হৈ পৰে।

◽ ভৰি বা পেটত পানী জমা হোৱা: গুৰুতৰ অৱস্থাত পেটত পানী জমা হ'ব পাৰে (Ascites)। ভৰি দুখনো ফুলি উঠিব পাৰে (Edema)।

◽ মানসিক বিভ্ৰান্তি: লিভাৰৰ বিষাক্ত পদাৰ্থ পৰিষ্কাৰ কৰাৰ ক্ষমতা কমি গ'লে মগজুৰ কাৰ্যক্ষমতাও প্ৰভাৱিত হয়। যাৰ ফলত সোঁৱৰণ শক্তি কমি যোৱা বা বিভ্ৰান্তিৰ সৃষ্টি হ'ব পাৰে।

◽ ছালত ফোঁহা বা দাগ: ছালত মাকৰ জালৰ দৰে ৰঙা শিৰা-উপশিৰা দেখা দিব পাৰে।

🔴 কি কি খাদ্য পৰিহাৰ কৰিব লাগে? 

ফেটি লিভাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ খাদ্যাভ্যাসত পৰিৱৰ্তন অনাটো আটাইতকৈ জৰুৰী। যিবোৰ খাদ্যই লিভাৰত চৰ্বি জমা হোৱাত সহায় কৰে, সেইবোৰ খাদ্য সম্পূৰ্ণৰূপে বৰ্জন কৰিব লাগিব।

⚪ মদ্যপান: যিসকলৰ এলকহলিক ফেটি লিভাৰ আছে, তেওঁলোকে সুৰা বা মদ সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ কৰিব লাগিব। আনকি নন-এলকহলিক ৰোগীয়েও মদ্যপান কৰাটো অতি ক্ষতিকাৰক। ই লিভাৰৰ কোষবোৰ দ্ৰুতগতিত ধ্বংস কৰে।

⚪ চেনি বা মিঠা জাতীয় খাদ্য: অতিৰিক্ত চেনিয়ে লিভাৰত চৰ্বি বৃদ্ধি কৰে। সেয়েহে মিঠাই, কেক, পেষ্ট্ৰি, আইচক্ৰীম, চকোলেট আদি পৰিহাৰ কৰক। চাত চেনি খোৱা বন্ধ কৰক।

⚪ শীতল পানীয় (Cold Drinks/Soda): বজাৰত পোৱা বিভিন্ন ধৰণৰ ছ'ডা বা ক'ল্ড ড্ৰিংকছত প্ৰচুৰ পৰিমাণে ফ্ৰুক্টোজ থাকে। ই লিভাৰৰ বাবে বিষৰ দৰে কাম কৰে।

⚪ ভজা-পোৰা খাদ্য (Deep Fried Foods): তেলত ডুবাই 

ভজা খাদ্য যেনে— পকৰি, ছিংৰা, ফ্ৰেন্স ফ্ৰাই, পুৰী আদিত অত্যাধিক ট্ৰেন্স ফ্যাট (Trans Fat) থাকে। ই লিভাৰৰ প্ৰদাহ বৃদ্ধি কৰে।

⚪ প্ৰক্ৰিয়াজাত খাদ্য (Processed Foods): পেকেটত থকা চিপছ, বিস্কুট, মেগী, বাৰ্গাৰ, পিজ্জা আদি খাদ্যত নিমখ, চেনি, সংৰক্ষক (Preservatives) বেছি থাকে। এইবোৰে লিভাৰৰ ক্ষতি কৰে।

⚪ ৰেড মিট (Red Meat): গৰু, খাহী বা গাহৰিৰ মাংসত চৰ্বিৰ পৰিমাণ বেছি থাকে। ইয়াৰ সলনি ঘৰুৱা কুকুৰাৰ মাংস বা সৰু মাছ খাব পাৰে।

⚪ ময়দাৰে তৈয়াৰী খাদ্য: ময়দাৰ পৰা বনোৱা খাদ্য যেনে- বগা পাউৰুটি, নান, পৰঠা আদি সহজতে হজম হ'লেও ই শৰীৰত শৰ্কৰাৰ মাত্ৰা বঢ়াই দিয়ে। ইয়াৰ ফলত লিভাৰত মেদ জমা হয়।

⚪ অত্যাধিক নিমখ: খাদ্যত নিমখৰ পৰিমাণ কমাব লাগে। কেঁচা নিমখ খোৱা একেবাৰে বন্ধ কৰক। অত্যধিক ছডিয়ামে শৰীৰত পানী জমা হোৱা সমস্যা সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

👉 কি কৰা উচিত? (জীৱনশৈলীৰ পৰিৱৰ্তন)

কেৱল খাদ্য বৰ্জন কৰিলেই নহ'ব, দৈনন্দিন জীৱনত কিছুমান বিশেষ নিয়ম মানি চলিলেহে ফেটি লিভাৰৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পাব পাৰি।

◽ ওজন হ্ৰাস কৰা উচিত: যদি আপোনাৰ ওজন বেছি, তেন্তে ওজন কমোৱাটোৱেই প্ৰথম কাম। শৰীৰৰ মুঠ ওজনৰ ১০% কমাব পাৰিলেই লিভাৰৰ চৰ্বি বহুখিনি কমি যায়। কিন্তু মনত ৰাখিব, ওজন লাহে লাহে কমাব লাগে। হঠাতে দ্ৰুতগতিত ওজন কমাবলে গ'লে সমস্যা বাঢ়িব পাৰে।

◽ নিয়মীয়াকৈ ব্যায়াম: প্ৰতিদিনে অন্ততঃ ৩০-৪৫ মিনিট খোজ কাঢ়ক বা ব্যায়াম কৰক। দৌৰা, সাঁতোৰা, যোগাসন বা চাইকেল চলোৱা লিভাৰৰ বাবে বৰ উপকাৰী। ই ইনচুলিনৰ কাৰ্যক্ষমতা বঢ়ায়, লিভাৰৰ চৰ্বি গলোৱাত সহায় কৰে।

◽ প্ৰচুৰ পানী খোৱা: দিনটোত কমেও ৩-৪ লিটাৰ পানী খাব লাগে। পানীয়ে শৰীৰৰ বিষাক্ত পদাৰ্থবোৰ প্ৰস্ৰাৱৰ জৰিয়তে উলিয়াই দিয়ে।

◽ পৰ্যাপ্ত টোপনি: দৈনিক ৭-৮ ঘণ্টা ভালদৰে টোপনি যোৱাটো জৰুৰী। টোপনি কম হ'লে শৰীৰত মেটাবলিক সমস্যা হয়, যিয়ে লিভাৰক ক্ষতি কৰে।

◽ ৰাতিৰ আহাৰ সোনকালে গ্ৰহণ: শুৱলৈ যোৱাৰ কমেও ২-৩ ঘণ্টা আগতে ৰাতিৰ আহাৰ গ্ৰহণ কৰক। ৰাতি গধুৰ খাদ্য নাখাব।

◽ নিয়মীয়াকৈ স্বাস্থ্য পৰীক্ষা: ডাক্তৰৰ পৰামৰ্শ মতে সময়মতে লিভাৰ ফাংচন টেষ্ট (LFT) বা আল্ট্ৰাচন'গ্ৰাফী কৰাব লাগে।

🔴 ফেটি লিভাৰত উপকাৰী কিছুমান বিশেষ খাদ্য

যিবোৰ খাদ্যই লিভাৰক সুস্থ কৰি তোলাত সহায় কৰে, সেইবোৰ দৈনন্দিন তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰক।

⚪ সেউজীয়া শাক-পাচলি: পালেং, ব্ৰকলি, বন্ধাকবি, কেৰেলা আদি শাক-পাচলিত প্ৰচুৰ এণ্টিঅক্সিডেন্ট থাকে। এইবোৰে লিভাৰত চৰ্বি জমা হ'বলৈ নিদিয়ে।

⚪ হালধি: হালধিত থকা 'কাৰকিউমিন' (Curcumin) নামৰ উপাদানবিধে লিভাৰৰ কোষবোৰক সুৰক্ষা দিয়ে।

⚪ নহৰু: নহৰুত চেলেনিয়াম, এলিচিন থাকে। ই লিভাৰৰ এনজাইমবোৰ সক্ৰিয় কৰে, যাৰ ফলত বিষাক্ত পদাৰ্থ শৰীৰৰ পৰা ওলাই যায়।

⚪ নেমু: ভিটামিন-চি যুক্ত নেমু বা টেঙা ফল লিভাৰৰ বাবে ভাল। ই লিভাৰক ডিটক্স (Detox) কৰাত সহায় কৰে। কিন্তু সামান্য পৰিমাণে পানীৰ লগত খাব লাগে বা চৰ্বত কৰি খাব লাগে পুৱা খালী পেটত।

⚪ কফি: বিভিন্ন গৱেষণাত দেখা গৈছে যে ক'লা কফিয়ে (চেনি নোহোৱাকৈ) লিভাৰৰ ৰোগৰ আশংকা কমায়।

⚪ অলিভ অইল বা সৰিয়হৰ তেল: ৰন্ধনত বনস্পতি বা ৰিফাইন তেলৰ সলনি কম পৰিমাণে সৰিয়হৰ তেল বা অলিভ অইল ব্যৱহাৰ কৰক।

⚪ ওটছ (Oats): আঁহযুক্ত খাদ্য বা ফাইবাৰ লিভাৰৰ বাবে ভাল। ৰাতিপুৱাৰ আহাৰত ওটছ খালে উপকাৰ পোৱা যায়।

🟢 শ্ৰেষ্ঠ আয়ুৰ্বেদিক ঔষধ তথা চিকিৎসা

আয়ুৰ্বেদত লিভাৰৰ সমস্যাবোৰক 'যকৃত ৰোগ' বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ মূল কাৰণ হ'ল 'পিত্ত' দোষৰ ভাৰসাম্যহীনতা। আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসাত কিছুমান প্ৰাকৃতিক ভেষজ বা বনৌষধি ব্যৱহাৰ কৰা হয় যিয়ে লিভাৰক পুনৰুজ্জীৱিত কৰিব পাৰে।

তলত কেইবিধমান অত্যন্ত ফলপ্ৰসূ আয়ুৰ্বেদিক ঔষধৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা হ'ল:

১. কুটকী (Kutki - Picrorhiza kurroa):

ফেটি লিভাৰ তথা জণ্ডিচৰ বাবে কুটকী এক মহৌষধ। ই লিভাৰৰ কোষবোৰক বিষাক্ত পদাৰ্থৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। ইয়াৰ তিতা স্বাদ থাকে যদিও ই পিত্ত দোষ সন্তুলিত কৰাত সহায় কৰে। ই লিভাৰৰ প্ৰদাহ কমায়, হজম শক্তি বৃদ্ধি কৰে।

সেৱন বিধি: আধা চামুচ কুটকীৰ গুৰি মৌ বা পানীৰ সৈতে মিহলাই দিনটোত দুবাৰকৈ খাব পাৰে।

২. কালমেঘ (Kalmegh - Andrographis paniculata):

কালমেঘক 'লিভাৰৰ টনিক' বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ এণ্টি-ইনফ্লেমেটৰী (প্ৰদাহ নাশক) গুণ আছে। ই ভাইৰেল হেপাটাইটিছ, ফেটি লিভাৰৰ দৰে সমস্যাত বৰ উপকাৰী। ই লিভাৰৰ কাৰ্যক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।

সেৱন বিধি: কালমেঘৰ পাতৰ ৰস বা ইয়াৰ গুৰি ডাক্তৰৰ পৰামৰ্শ মতে খাব লাগে।

৩. ত্ৰিফলা (Triphala):

আমলখি, শিলিখা, ভোমোৰাৰ মিশ্ৰণ হ'ল ত্ৰিফলা। ই শৰীৰৰ বৰ্জ্য পদাৰ্থ নিষ্কাশন কৰাত সহায় কৰে। ই এণ্টিঅক্সিডেন্টৰে ভৰপূৰ হোৱা বাবে লিভাৰক সুৰক্ষা দিয়ে। কোষ্ঠকাঠিন্য দূৰ কৰাতো ই সহায়ক।

সেৱন বিধি: ৰাতি শোৱাৰ আগতে এক চামুচ ত্ৰিফলা গুৰি গৰম পানীৰ সৈতে খাব লাগে।

৪. গিলয় (Giloy - Tinospora cordifolia):

গিলয় বা আমৰলতিয়ে শৰীৰৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা বঢ়ায়। ই লিভাৰক শক্তিশালী কৰে। ইয়াৰ ডিটক্সিফাইং গুণে লিভাৰৰ পৰা দূষিত পদাৰ্থ উলিয়াই দিয়ে।

সেৱন বিধি: গিলয়ৰ ৰস বা টেবলেট নিয়মিতভাৱে সেৱন কৰিব পাৰে।

৫. ভূমি আমলখি (Bhumi Amla - Phyllanthus niruri):

লিভাৰৰ যিকোনো সমস্যাৰ বাবে ভূমি আমলখি এবিধ উত্তম ঔষধ। বিশেষকৈ হেপাটাইটিছ বি, চি, ফেটি লিভাৰত ই যাদুকৰী কাম কৰে। ই লিভাৰৰ কোষবোৰৰ পুনৰ গঠনত সহায় কৰে।

সেৱন বিধি: গছজোপাৰ সৰু সৰু পাত থাকে। ইয়াৰ ৰস উলিয়াই বা গুৰি কৰি সেৱন কৰা হয়।

৬. ঘৃতকুমাৰী (Aloe Vera):

এল'ভেৰা বা ঘৃতকুমাৰীৰ ৰস লিভাৰৰ বাবে বৰ উপকাৰী। ই লিভাৰক ঠাণ্ডা কৰি ৰাখে, শৰীৰৰ জুই কমায়।

সেৱন বিধি: প্ৰতিদিনে পুৱা খালী পেটত ২০-৩০ মিলিলিটাৰ এল'ভেৰাৰ ৰস খোৱাটো স্বাস্থ্যৰ বাবে ভাল।

৭. পুনৰ্নৱা (Punarnava):

নামটোৱেই ইয়াৰ অৰ্থ বহন কৰে— 'পুনৰ নতুন কৰা'। ই লিভাৰৰ কোষবোৰক পুনৰুজ্জীৱিত কৰে। লিভাৰত চৰ্বি জমা হোৱা, পানী জমা হোৱা সমস্যাত ই খুবেই ফলপ্ৰসূ।

সেৱন বিধি: পুনৰ্নৱাৰ শিপা বা পাতৰ ৰস ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৮. পঞ্চকৰ্ম চিকিৎসা (Panchakarma Therapy):

কেৱল ঔষধেই নহয়, আয়ুৰ্বেদত 'বিৰোচন' (Virechana) নামৰ এক প্ৰক্ৰিয়া আছে। ইয়াৰ দ্বাৰা শৰীৰৰ পৰা দূষিত পিত্ত বাহিৰ কৰা হয়। ফেটি লিভাৰৰ ৰোগীৰ বাবে এই থেৰাপী অত্যন্ত লাভজনক। কিন্তু ইয়াৰ বাবে অভিজ্ঞ আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসকৰ তত্ত্বাৱধান প্ৰয়োজন।

🔴 সাৱধানতা

ফেটি লিভাৰক অৱহেলা কৰা উচিত নহয়। জীৱনশৈলীৰ সৰু সৰু পৰিৱৰ্তনে আপোনাক এই ৰোগৰ পৰা মুক্ত কৰিব পাৰে। ঘৰুৱা বা আয়ুৰ্বেদিক ঔষধ গ্ৰহণ কৰাৰ আগতে এজন অভিজ্ঞ চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ লোৱাটো বাঞ্ছনীয়। কিয়নো প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ শৰীৰৰ ধৰণ (Body Type) বেলেগ বেলেগ হয়। সঠিক মাত্ৰা, সঠিক ঔষধ নিৰ্বাচন কৰিলেহে ইয়াৰ সুফল পোৱা যায়।

আপোনাৰ লিভাৰ আপোনাৰ জীৱন। সুস্থ খাদ্যাভ্যাস গঢ়ি তোলক, মদ্যপান পৰিহাৰ কৰক, নিয়মীয়াকৈ ব্যায়াম কৰক। প্ৰকৃতিত উপলব্ধ এই ভেষজসমূহৰ সঠিক ব্যৱহাৰে আপোনাৰ লিভাৰক সুস্থ কৰি ৰখাত নিশ্চিতভাৱে সহায় কৰিব।

(টোকা: এই তথ্য কেৱল সজাগতাৰ বাবে দিয়া হৈছে। ই ডাক্তৰী পৰামৰ্শৰ বিকল্প নহয়। যিকোনো ঔষধ খোৱাৰ আগতে চিকিৎসকৰ লগত যোগাযোগ কৰিব।)