ইণ্টাৰনেটৰ তথ্য ক'ত জমা হৈ থাকে? ভূমিকম্প বা প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ ফলত সমগ্ৰ ডাটা নাশ হৈ যাব নেকি?
( অপূৰ্ব দাস )
আজিৰ ডিজিটেল যুগত ইণ্টাৰনেট আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংগ হৈ পৰিছে। আমি ছ'চিয়েল মিডিয়াত আপলোড কৰা ফটো, বেংকিং লেনদেনৰ তথ্য, ইমেইল, আৰু ৱেবছাইটৰ সকলোবোৰ তথ্য ক'ৰবাত নহয় ক'ৰবাত জমা হৈ থাকে। আমি সাধাৰণতে এই তথ্যসমূহ 'ক্লাউড' (Cloud) ত জমা হৈ থকা বুলি কওঁ। কিন্তু 'ক্লাউড' শব্দটোৱে বুজোৱাৰ দৰে এই তথ্যসমূহ আকাশত বা বতাহত ওপঙি নাথাকে। ইয়াৰ এক বাস্তৱিক আৰু অতি সুৰক্ষিত ভৌতিক অৱস্থান আছে। লগতে, প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ দৰে ভয়াৱহ পৰিস্থিতিত এই তথ্যসমূহ সুৰক্ষিত ৰাখিবলৈ অতি উন্নত প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তলত এই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটোৰ বিষয়ে বিতংভাৱে লিখা হ'ল -
ইণ্টাৰনেটৰ তথ্য ক'ত জমা হৈ থাকে?
ইণ্টাৰনেট প্ৰকৃততে অসংখ্য কম্পিউটাৰ আৰু হাৰ্ডৱেৰৰ এক বিশাল বিশ্বব্যাপী নেটৱৰ্ক। এই সমগ্ৰ ব্যৱস্থাটো মূলতঃ কেইটামান প্ৰধান উপাদানৰ জৰিয়তে পৰিচালিত হয়:
🔴 ডাটা চেণ্টাৰ (Data Centers):
ইণ্টাৰনেটৰ সকলোবোৰ তথ্য বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত সিঁচৰতি হৈ থকা হাজাৰ হাজাৰ বিশাল অট্টালিকাত জমা কৰি ৰখা হয়, যাক 'ডাটা চেণ্টাৰ' বুলি কোৱা হয়। এইবোৰ অতি সুৰক্ষিত, শীত-তাপ নিয়ন্ত্ৰিত, আৰু নিৰন্তৰ বিদ্যুত যোগান থকা কেন্দ্ৰ। গুগল (Google), আমাজন (Amazon), মাইক্ৰ'ছফ্ট (Microsoft), মেটা (Meta) আদিৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠানৰ নিজা নিজা বিশাল ডাটা চেণ্টাৰ আছে যিবোৰ ফুটবল খেলপথাৰতকৈও ডাঙৰ হ'ব পাৰে।
🔴 চাৰ্ভাৰ আৰু হাৰ্ড ড্ৰাইভ (Servers and Hard Drives):
ডাটা চেণ্টাৰৰ ভিতৰত লাখ লাখ অতি শক্তিশালী কম্পিউটাৰ শাৰী শাৰীকৈ ৰখা হয়, যিবোৰক 'চাৰ্ভাৰ' বুলি কোৱা হয়। আমি ইণ্টাৰনেটত বিচৰা যিকোনো তথ্য এই চাৰ্ভাৰসমূহৰ ভিতৰত থকা হাৰ্ড ড্ৰাইভ (Hard Drive) বা ছলিড ষ্টেট ড্ৰাইভ (SSD) ত জমা হৈ থাকে। এই চাৰ্ভাৰসমূহ দিন-ৰাতি ২৪ ঘণ্টাই সক্ৰিয় হৈ থাকে।
🔴 ছাবমেৰিন কেবল (Submarine Cables):
পৃথিৱীৰ এটা মহাদেশৰ ডাটা চেণ্টাৰৰ পৰা আন এটা মহাদেশলৈ তথ্য সৰবৰাহ কৰিবলৈ মহাসাগৰৰ তলেৰে বিশাল আৰু শক্তিশালী ফাইবাৰ-অপটিক কেবল (Fiber-optic cable) বহুওৱা হৈছে। সমগ্ৰ বিশ্বৰ প্ৰায় ৯৯% ইণ্টাৰনেট ট্ৰেফিক এই সাগৰীয় কেবলসমূহৰ মাজেৰেই পাৰ হৈ যায়।
🔴 ইণ্টাৰনেট চাৰ্ভিচ প্ৰভাইডাৰ (ISP):
আমি ব্যৱহাৰ কৰা ম'বাইল বা কম্পিউটাৰৰ পৰা আমাৰ তথ্যসমূহ স্থানীয় টেলিকম কোম্পানী বা ISP-ৰ (যেনে- Jio, Airtel) জৰিয়তে গৈ এই ডাটা চেণ্টাৰসমূহৰ লগত সংযুক্ত হয়।
ভূমিকম্প বা প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ ফলত সমগ্ৰ ডাটা নাশ হৈ যাব নেকি?
এই প্ৰশ্নটোৰ পোনপটীয়া উত্তৰ হৈছে— নহয়, সমগ্ৰ ইণ্টাৰনেটৰ তথ্য কেতিয়াও একেলগে নাশ হৈ নাযায়।
ইণ্টাৰনেটৰ জন্মৰ ইতিহাস চালেই এই কথাটো স্পষ্ট হৈ পৰে। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতিৰক্ষা বিভাগে পাৰমাণৱিক আক্ৰমণৰ সময়তো যাতে যোগাযোগ ব্যৱস্থা ব্যাহত নহয়, তাৰ বাবেই 'ARPANET' নামৰ এটা প্ৰকল্পৰ জৰিয়তে ইণ্টাৰনেটৰ আৰম্ভণি কৰিছিল। অৰ্থাৎ, ইণ্টাৰনেটক জন্মলগ্নৰ পৰাই এনেদৰে সজাই তোলা হৈছে যাতে ই যিকোনো পৰিস্থিতিতে বৰ্তি থাকিব পাৰে।
প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ যেনে ভূমিকম্প, বানপানী, চুনামী বা ঘূৰ্ণী বতাহৰ ফলত হয়তো কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ ডাটা চেণ্টাৰ বা কেবল ক্ষতিগ্ৰস্ত হ'ব পাৰে, আৰু তাৰ ফলত সেই অঞ্চলত ইণ্টাৰনেট সেৱা সাময়িকভাৱে ব্যাহত হ'ব পাৰে। কিন্তু সমগ্ৰ বিশ্বৰ তথ্য চিৰদিনৰ বাবে মচি যোৱাটো অসম্ভৱ। ইয়াৰ আঁৰত কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ আছে:
◽ তথ্যৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ (Decentralization): ইণ্টাৰনেটৰ কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট 'মেইন ছুইচ' বা কেন্দ্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণ কক্ষ নাই। ই সমগ্ৰ বিশ্বজুৰি বিস্তৃত হৈ থকা এটা জালৰ দৰে।
◽ ডাটা ৰিডাণ্ডেন্সি বা প্ৰতিলিপি (Data Redundancy): প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠানসমূহে ব্যৱহাৰকাৰীৰ তথ্য কেতিয়াও মাত্ৰ এটা ডাটা চেণ্টাৰত নাৰাখে। আপুনি যেতিয়া কিবা তথ্য আপলোড কৰে, তেতিয়া লগে লগে তাৰ কেইবাটাও প্ৰতিলিপি (copy) পৃথিৱীৰ বেলেগ বেলেগ ভৌগোলিক স্থানত থকা ডাটা চেণ্টাৰত জমা হৈ যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, আপোনাৰ ফটোখন একেলগে আমেৰিকা, ছিংগাপুৰ আৰু ভাৰতৰ চাৰ্ভাৰত সুৰক্ষিত হৈ থাকিব পাৰে।
◽ ভৌগোলিক নিৰাপত্তা (Geographical Security): ডাটা চেণ্টাৰসমূহ নিৰ্মাণ কৰাৰ আগতে ঠাইখনৰ ভৌগোলিক অৱস্থা ভালদৰে পৰীক্ষা কৰা হয়। যিবোৰ অঞ্চলত ভূমিকম্প, বানপানী বা আগ্নেয়গিৰিৰ উদগিৰণৰ সম্ভাৱনা কম, তেনে ঠাইতেই ডাটা চেণ্টাৰবোৰ স্থাপন কৰা হয়।
◽ অত্যাধুনিক আন্তঃগাঁথনি (Advanced Infrastructure): ডাটা চেণ্টাৰৰ অট্টালিকাসমূহ অতি শক্তিশালীভাৱে নিৰ্মাণ কৰা হয় যিয়ে ৰিখটাৰ স্কেলত উচ্চ মাত্ৰাৰ ভূমিকম্পকো সহ্য কৰিব পাৰে। লগতে, জুই নিৰ্বাপনৰ বাবে পানীৰ সলনি বিশেষ ধৰণৰ গেছ ব্যৱহাৰ কৰা হয় যাতে চাৰ্ভাৰবোৰ ক্ষতিগ্ৰস্ত নহয়।
◽ স্বয়ংক্ৰিয় ট্ৰেফিক পৰিচালনা (Automated Traffic Routing): যদি কোনো দুৰ্যোগৰ ফলত এটা ডাটা চেণ্টাৰ বা কেবল সঁচাকৈয়ে নষ্ট হৈ যায়, তেন্তে নেটৱৰ্কৰ ব্যৱস্থাই স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে বিকল্প পথেৰে তথ্য সৰবৰাহ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াটো ইমানেই দ্ৰুত হয় যে ব্যৱহাৰকাৰীয়ে ইয়াৰ উমঘামেই নাপায়।
◽ বিপৰ্যয় ব্যৱস্থাপনা আৰু বেকআপ (Disaster Recovery & Backup): প্ৰতিটো ডাটা চেণ্টাৰৰে নিজা শক্তিৰ বেকআপ (UPS আৰু বিশাল ডিজেল জেনেৰেটৰ) থাকে, যাৰ জৰিয়তে বাহিৰৰ বিদ্যুত যোগান বন্ধ হ'লেও কেইবাদিনলৈকে চাৰ্ভাৰসমূহ চলাই ৰাখিব পাৰি। তাৰোপৰি, 'ক'ল্ড ষ্টোৰেজ' (Cold Storage) ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্যসমূহ অফলাইন টেপ ড্ৰাইভত (Tape Drives) সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হয়, যিবোৰ ইণ্টাৰনেটৰ লগত সংযুক্ত হৈ নাথাকে।
গতিকে, আমি নিসন্দেহে ক'ব পাৰোঁ যে ইণ্টাৰনেটৰ তথ্যৰ ভঁৰাল অতিমাত্ৰা সুৰক্ষিত। এটা ডাঙৰ ভূমিকম্প বা আন প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ ফলত হয়তো স্থানীয়ভাৱে ইণ্টাৰনেটৰ সংযোগ কিছু সময়ৰ বাবে বিচ্ছিন্ন হ'ব পাৰে, কিছুমান ৱেবছাইট লেহেমীয়া হ'ব পাৰে, কিন্তু সমগ্ৰ বিশ্বৰ ডাটা বা তথ্য সম্পূৰ্ণৰূপে নাশ হৈ যোৱাৰ কোনো সম্ভাৱনা নাই। প্ৰযুক্তিৰ দ্ৰুত বিকাশৰ লগে লগে ইণ্টাৰনেটৰ আন্তঃগাঁথনি দিনক দিনে অধিক শক্তিশালী আৰু সুৰক্ষিত হৈ পৰিছে। আমাৰ অমূল্য তথ্যসমূহ ভৌগোলিক সীমা অতিক্ৰম কৰি পৃথিৱীৰ ভিন্ন প্ৰান্তত সুৰক্ষিত হৈ আছে আৰু ভৱিষ্যতেও থাকিব।
