বৃক্ক বা কিডনীৰ কৰ্কট ৰোগ: কাৰণ, লক্ষণ, সাৱধানতা আৰু চিকিৎসাৰ সবিশেষ

বৃক্ক বা কিডনীৰ কৰ্কট ৰোগ: কাৰণ, লক্ষণ, সাৱধানতা আৰু চিকিৎসাৰ সবিশেষ

( অপূৰ্ব দাস )

মানৱ শৰীৰৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ হ'ল বৃক্ক বা কিডনী। আমাৰ শৰীৰত দুটা বৃক্ক থাকে, যিয়ে তেজ পৰিশোধন কৰি শৰীৰৰ দূষিত পদাৰ্থসমূহ প্ৰস্ৰাৱৰ জৰিয়তে বাহিৰলৈ উলিয়াই দিয়াত সহায় কৰে। ইয়াৰ উপৰিও ৰক্তচাপ নিয়ন্ত্ৰণ, লোহিত ৰক্ত কণিকা উৎপাদন আৰু শৰীৰত পানীৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটোও বৃক্কৰ অন্যতম প্ৰধান কাম। কিন্তু বৰ্তমান সময়ত অস্বাস্থ্যকৰ জীৱনশৈলী আৰু অন্যান্য বিভিন্ন কাৰণত বৃক্কৰ কৰ্কট ৰোগ বা কিডনী কেন্সাৰ সমগ্ৰ বিশ্বজুৰি এক গুৰুতৰ আৰু মাৰাত্মক স্বাস্থ্য সমস্যা হিচাপে পৰিগণিত হৈছে।

আমেৰিকান কৰ্কট ৰোগ সমিতিৰ (American Cancer Society) ২০২৩ চনৰ এক অনুমান অনুসৰি, কেৱল আমেৰিকাতে ৮১,৮০০ টা নতুন বৃক্ক কৰ্কট ৰোগৰ ঘটনা পোহৰলৈ আহিছিল। ইয়াৰে ৫২,৩৬০ জন পুৰুষ আৰু ২৯,৪৪০ গৰাকী মহিলা আক্ৰান্ত হৈছিল। 

অতি পৰিতাপৰ কথা যে, এই ৰোগৰ ফলত ১৫ হাজাৰতকৈ অধিক লোকে প্ৰাণ হেৰুৱাইছিল। সমগ্ৰ বিশ্বজুৰি প্ৰতি বছৰে লাখ লাখ লোক এই ৰোগত আক্ৰান্ত হৈ মৃত্যুমুখত পৰে। স্বাস্থ্য বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, যদি সময়মতে এই কৰ্কট ৰোগ ধৰা পৰে, তেন্তে অস্ত্ৰোপচাৰ আৰু সঠিক চিকিৎসাৰ জৰিয়তে ৰোগীৰ প্ৰাণ ৰক্ষা কৰিব পৰা যায়। কিন্তু মানুহৰ মাজত থকা অজ্ঞতা আৰু ভুল ধাৰণাৰ বাবে বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে ৰোগৰ অন্তিম পৰ্যায়তহে ইয়াৰ বিষয়ে অৱগত হোৱা যায়, যাৰ ফলত চিকিৎসা অতিশয় কঠিন হৈ পৰে।

📌 মহিলা নে পুৰুষ, কাৰ বিপদ বেছি?

পৰিসংখ্যা আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ গৱেষণাৰ পৰা এইটো স্পষ্ট যে মহিলাতকৈ পুৰুষৰ বৃক্কৰ কৰ্কট ৰোগ হোৱাৰ আশংকা প্ৰায় দুগুণ বেছি। আমেৰিকান কেন্সাৰ ছ'চাইটিৰ তথ্যই প্ৰমাণ কৰে যে আক্ৰান্ত হোৱা ৰোগীৰ ভিতৰত পুৰুষৰ সংখ্যা উল্লেখযোগ্যভাৱে অধিক।

📌 পুৰুষৰ এই আশংকা অধিক হোৱাৰ মূল কাৰণসমূহ হ'ল:

◽ পুৰুষৰ মাজত ধূমপান আৰু ধঁপাত জাতীয় সামগ্ৰীৰ ব্যৱহাৰৰ মাত্ৰা মহিলাতকৈ তুলনামূলকভাৱে বেছি।

◽ পুৰুষসকল কৰ্মক্ষেত্ৰত বিভিন্ন ৰাসায়নিক পদাৰ্থ, যেনে- কেডমিয়াম, এছবেষ্টছ, আৰু পেট্ৰ'লিয়াম জাতীয় পদাৰ্থৰ সংস্পৰ্শলৈ অহাৰ সম্ভাৱনা অধিক।

◽ উচ্চ ৰক্তচাপ আৰু অস্বাস্থ্যকৰ জীৱনধাৰণৰ প্ৰভাৱো পুৰুষৰ শৰীৰত সোনকালে পৰে।

📌 বৃক্কৰ কৰ্কট ৰোগৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ

কিডনীত কৰ্কট ৰোগ কিয় হয়, তাৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট আৰু একক কাৰণ চিকিৎসাবিজ্ঞানে আজিলৈকে সম্পূৰ্ণৰূপে আৱিষ্কাৰ কৰিব পৰা নাই। অৱশ্যে, কোষৰ ডি.এন.এ. (DNA) ত হোৱা অস্বাভাৱিক পৰিৱৰ্তন বা মিউটেচনৰ ফলতেই এই ৰোগৰ সৃষ্টি হয়। তথাপিও কিছুমান বিশেষ কাৰকে এই ৰোগৰ বিপদশংকা বৃদ্ধি কৰে:

(1) ধূমপান আৰু ধঁপাত সেৱন: বৃক্কৰ কৰ্কট ৰোগৰ অন্যতম প্ৰধান কাৰণ হ'ল ধূমপান। চিগাৰেট বা ধঁপাতত থকা বিষাক্ত ৰাসায়নিক পদাৰ্থসমূহ হাওঁফাওঁৰ পৰা তেজত মিহলি হয় আৰু কিডনীয়ে এই তেজ পৰিশোধন কৰোঁতে সেই বিষাক্ত পদাৰ্থসমূহ কিডনীত জমা হ'বলৈ ধৰে, যাৰ ফলত কৰ্কট ৰোগৰ সৃষ্টি হ'ব পাৰে।

(2) মেদবহুলতা বা অতিৰিক্ত ওজন: মেদবহুলতা শৰীৰৰ বাবে বহুতো ৰোগৰ মূল। অতিৰিক্ত ওজনৰ ফলত শৰীৰত হৰম'নৰ ভাৰসাম্যহীনতাৰ সৃষ্টি হয় আৰু কিডনীৰ ওপৰত অতিৰিক্ত হেঁচা পৰে, যিয়ে কৰ্কট ৰোগৰ আশংকা বৃদ্ধি কৰে।

(3) উচ্চ ৰক্তচাপ (High Blood Pressure): যিসকল লোকৰ ৰক্তচাপ নিয়ন্ত্ৰণত নাথাকে, তেওঁলোকৰ বৃক্কৰ ক্ষতি হোৱাৰ সম্ভাৱনা বেছি থাকে। দীৰ্ঘদিনীয়া উচ্চ ৰক্তচাপে বৃক্কৰ কোষবোৰৰ গঠনত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলায়।

(4) পাৰিবাৰিক ইতিহাস আৰু জিনীয় কাৰণ: যদি পৰিয়ালৰ কোনো সদস্য, যেনে- পিতৃ-মাতৃ বা ভাই-ভনীৰ আগতে কিডনী কেন্সাৰ হৈছিল, তেন্তে পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰো এই ৰোগ হোৱাৰ আশংকা বহু পৰিমাণে বৃদ্ধি পায়।

(5) বিষাক্ত ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ সংস্পৰ্শ: কৰ্মক্ষেত্ৰত যিসকল লোকে নিয়মীয়াকৈ কেডমিয়াম, ট্ৰাইক্ল'ৰ'ইথিলিন (trichloroethylene), হাৰ্বিচাইড বা আন বিষাক্ত ৰাসায়নিক দ্ৰব্যৰ সৈতে কাম কৰে, তেওঁলোকৰ এই ৰোগ হোৱাৰ আশংকা থাকে।

(6) বিষনাশক ঔষধৰ অত্যাধিক ব্যৱহাৰ: চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ নোহোৱাকৈ দীৰ্ঘদিন ধৰি বিষনাশক (Painkillers) ঔষধ সেৱন কৰিলে কিডনীৰ গুৰুতৰ ক্ষতি হয় আৰু ই কৰ্কট ৰোগৰ কাৰণ হৈ পৰিব পাৰে।

(7) দীৰ্ঘদিনীয়া বৃক্কৰ ৰোগ আৰু ডায়েলাইচিছ: যিসকল ৰোগীৰ বৃক্ক বিকল হৈছে আৰু দীৰ্ঘদিন ধৰি ডায়েলাইচিছ (Dialysis) লৈ আছে, তেওঁলোকৰ বৃক্কত এক বিশেষ ধৰণৰ চিষ্ট (Cyst) সৃষ্টি হ'ব পাৰে, যি পাছলৈ কৰ্কট ৰোগলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।

📌 বৃক্কৰ কৰ্কট ৰোগৰ লক্ষণসমূহ

ৰোগৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত বৃক্কৰ কৰ্কট ৰোগৰ কোনো স্পষ্ট লক্ষণ দেখা নাযায়। সেয়েহে ইয়াক "নীৰৱ ঘাটক" বুলিও কোৱা হয়। যেতিয়া টিউমাৰৰ আকাৰ বৃদ্ধি পায়, তেতিয়া তলত উল্লেখ কৰা লক্ষণসমূহ প্ৰকাশ পাবলৈ ধৰে:

◽ প্ৰস্ৰাৱৰ সৈতে তেজ যোৱা (Hematuria): এইটো বৃক্কৰ কৰ্কট ৰোগৰ আটাইতকৈ সাধাৰণ আৰু স্পষ্ট লক্ষণ। প্ৰস্ৰাৱৰ ৰং পাতল গুলপীয়া, ৰঙা বা ক'লা বৰণৰ হ'ব পাৰে।

◽ কঁকাল বা পিঠিৰ একাষে অহৰহ বিষ: কোনো আঘাত নোপোৱাকৈ কঁকালৰ তলৰ অংশত বা পিঠিৰ একাষে অবিৰতভাৱে বিষ অনুভৱ হোৱা।

◽ পেটত বা পিঠিত টেমুনা অনুভৱ হোৱা: কিডনী থকা ঠাইত, অৰ্থাৎ পেটৰ একাষে বা পিঠিৰ ফালে কিবা টান টেমুনা (Lump) বা ফুলা অনুভৱ হোৱা।

◽ অকাৰণত ওজন হ্ৰাস পোৱা: কোনো ধৰণৰ ব্যায়াম বা ডায়েট নকৰাকৈ অস্বাভাৱিকভাৱে শৰীৰৰ ওজন দ্ৰুতগতিত কমি যোৱা।

◽ ভোক কমা আৰু অৰুচি: খাদ্যৰ প্ৰতি আগ্ৰহ কমি যোৱা আৰু অলপ খালেই পেট ভৰি যোৱা যেন লগা।

◽ অত্যাধিক ভাগৰ বা ক্লান্তি: পৰ্যাপ্ত বিশ্ৰাম লোৱাৰ পাছতো শৰীৰত শক্তি নথকা যেন অনুভৱ কৰা আৰু সদায় ভাগৰুৱা অনুভৱ কৰা।

◽ সঘনাই জ্বৰ উঠা: কোনো ধৰণৰ সংক্ৰমণ বা চৰ্দি-কাহ নোহোৱাকৈ সঘনাই জ্বৰ উঠা আৰু কেইবাদিনো ধৰি জ্বৰ নেৰা।

◽ ৰক্তহীনতা (Anemia): শৰীৰত লোহিত ৰক্ত কণিকাৰ অভাৱ হোৱাৰ ফলত ছাল শেঁতা পৰি যোৱা।

◽সাৱধানতা আৰু প্ৰতিৰোধৰ উপায়

কৰ্কট ৰোগ সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰতিৰোধ কৰা অসম্ভৱ হ'লেও, কিছুমান স্বাস্থ্যসন্মত অভ্যাস আৰু সাৱধানতা অৱলম্বন কৰিলে ইয়াৰ বিপদশংকা বহু পৰিমাণে হ্ৰাস কৰিব পাৰি:

(1) ধূমপান ত্যাগ কৰা: বৃক্কৰ কৰ্কট ৰোগ প্ৰতিৰোধৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপটো হ'ল ধূমপান আৰু ধঁপাত সেৱন সম্পূৰ্ণৰূপে বৰ্জন কৰা। ধূমপান এৰাৰ লগে লগে এই ৰোগৰ আশংকা দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পায়।

(2) শৰীৰৰ ওজন নিয়ন্ত্ৰণত ৰখা: সঠিক খাদ্যাভ্যাস আৰু নিয়মীয়া ব্যায়ামৰ জৰিয়তে শৰীৰৰ ওজন নিয়ন্ত্ৰণত ৰখাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। মেদবহুলতা কমাব পাৰিলে হৰম'নৰ স্তৰ স্বাভাৱিক হৈ থাকে।

(3) ৰক্তচাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা: উচ্চ ৰক্তচাপ থকা লোকসকলে চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি নিয়মীয়াকৈ ঔষধ সেৱন কৰিব লাগে আৰু নিমখৰ ব্যৱহাৰ কমাব লাগে।

(4) সুষম আৰু স্বাস্থ্যকৰ আহাৰ গ্ৰহণ: সতেজ ফল-মূল, সেউজীয়া শাক-পাচলি, আৰু আঁহযুক্ত (Fiber) খাদ্য প্ৰচুৰ পৰিমাণে গ্ৰহণ কৰিব লাগে। ৰঙা মাংস (Red Meat) আৰু অত্যধিক চৰ্বিযুক্ত বা প্ৰচেছড ফুড (Processed Food) পৰিহাৰ কৰা উচিত।

(5) পৰ্যাপ্ত পানী সেৱন কৰা: দিনটোত পৰ্যাপ্ত পৰিমাণে পানী খালে বৃক্কই শৰীৰৰ বিষাক্ত পদাৰ্থসমূহ সহজে বাহিৰলৈ উলিয়াই দিব পাৰে।

(6) বিষনাশক ঔষধৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰা: সৰু-সুৰা বিষৰ বাবে অনবৰতে বিষনাশক ঔষধ (Painkillers) খোৱাৰ অভ্যাস ত্যাগ কৰিব লাগে। জৰুৰী অৱস্থাত কেৱল চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শমতেহে ঔষধ খাব লাগে।

(7) নিয়মীয়া স্বাস্থ্য পৰীক্ষা: বিশেষকৈ ৫০ বছৰৰ ঊৰ্ধ্বৰ লোকসকলে বছৰত কমেও এবাৰ বৃক্কৰ কাৰ্যক্ষমতা পৰীক্ষা (Kidney Function Test) আৰু আল্ট্ৰাছাউণ্ড কৰোৱাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।

🔴 ৰোগ নিৰ্ণয়ৰ প্ৰক্ৰিয়া (Diagnosis)

ৰোগৰ লক্ষণ দেখা দিলে চিকিৎসকে কিছুমান বিশেষ পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে ৰোগ নিৰ্ণয় কৰে:

◽ ৰক্ত আৰু প্ৰস্ৰাৱ পৰীক্ষা: প্ৰস্ৰাৱত তেজ বা কৰ্কট ৰোগৰ কোষ আছে নেকি চাবলৈ আৰু তেজত ক্ৰিয়েটিনিনৰ (Creatinine) মাত্ৰা নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ এই পৰীক্ষা কৰা হয়।

◽ আল্ট্ৰাছাউণ্ড (Ultrasound): শব্দ তৰংগৰ সহায়ত কিডনীত কোনো টিউমাৰ বা চিষ্ট আছে নেকি সেয়া ধৰা পেলোৱা হয়।

◽ চিটি স্কেন (CT Scan) আৰু এম আৰ আই (MRI): এই পৰীক্ষাসমূহৰ জৰিয়তে টিউমাৰৰ সঠিক আকাৰ, অৱস্থান আৰু ই শৰীৰৰ আন অংশলৈ বিয়পিছে নেকি তাৰ স্পষ্ট ছবি পোৱা যায়।

◽ বায়'প্সি (Biopsy): কিছুমান ক্ষেত্ৰত টিউমাৰৰ পৰা এটা সৰু টুকুৰা সংগ্ৰহ কৰি মাইক্ৰ'স্ক'পৰ তলত পৰীক্ষা কৰা হয়, যাতে কৰ্কট কোষৰ উপস্থিতি নিশ্চিত কৰিব পৰা যায়।

বৃক্কৰ কৰ্কট ৰোগৰ চিকিৎসা (Treatment)

চিকিৎসাৰ পদ্ধতি ৰোগৰ পৰ্যায় (Stage), টিউমাৰৰ আকাৰ, ৰোগীৰ বয়স আৰু সামগ্ৰিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। বৰ্তমান সময়ত চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ বহুখিনি উন্নতি হৈছে আৰু ইয়াৰ প্ৰধান চিকিৎসাসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ'ল:

(1) অস্ত্ৰোপচাৰ (Surgery): বৃক্কৰ কৰ্কট ৰোগৰ আটাইতকৈ সাধাৰণ আৰু ফলপ্ৰসূ চিকিৎসা হ'ল অস্ত্ৰোপচাৰ। ইয়াৰ দুটা প্ৰকাৰ আছে:

 

◽আংশিক নেফ্ৰেক্টমী (Partial Nephrectomy): যদি টিউমাৰটো সৰু হয়, তেন্তে কেৱল টিউমাৰ আৰু তাৰ চাৰিওফালৰ কিছু অংশ কাটি পেলোৱা হয়। ইয়াৰ ফলত বৃক্কটো ৰক্ষা পৰে।

◽সম্পূৰ্ণ নেফ্ৰেক্টমী (Radical Nephrectomy): যদি টিউমাৰটো ডাঙৰ হয় বা গোটেই বৃক্কটোলৈ বিয়পি পৰে, তেন্তে আক্ৰান্ত সমগ্ৰ বৃক্কটো, তাৰ লগত থকা এড্ৰিনেল গ্ৰন্থি আৰু আশে-পাশে থকা লিম্ফ ন'ডসমূহ কাটি আঁতৰাই পেলোৱা হয়। মানুহে এটা সুস্থ বৃক্কৰেও স্বাভাৱিক জীৱন যাপন কৰিব পাৰে।

(2) ক্ৰায়'এবলেচন (Cryoablation): যিসকল ৰোগীৰ স্বাস্থ্যৰ অৱস্থাৰ বাবে অস্ত্ৰোপচাৰ সম্ভৱ নহয়, তেওঁলোকৰ বাবে এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াত এক বিশেষ বেজীৰ জৰিয়তে অতিমাত্ৰা ঠাণ্ডা গেছ প্ৰয়োগ কৰি কৰ্কট কোষবোৰ গোট মৰাই (Freeze) ধ্বংস কৰা হয়।

(3) ৰেডিঅ'ফ্ৰিকুৱেন্সি এবলেচন (Radiofrequency Ablation): এই পদ্ধতিত বৈদ্যুতিক প্ৰবাহৰ পৰা উৎপন্ন হোৱা তাপ ব্যৱহাৰ কৰি টিউমাৰৰ কোষবোৰ জ্বলাই ধ্বংস কৰা হয়।

(4) টাৰ্গেটেড থেৰাপী (Targeted Therapy): এই ঔষধসমূহে বিশেষভাৱে কৰ্কট কোষৰ অস্বাভাৱিক বৃদ্ধিত সহায় কৰা সংকেতবোৰত আক্ৰমণ কৰে। ই কৰ্কট কোষলৈ তেজৰ যোগান বন্ধ কৰি দিয়ে, যাৰ ফলত টিউমাৰটো শুকাই যায়। এডভান্সড বা বিয়পি পৰা কেন্সাৰৰ ক্ষেত্ৰত ই অতি উপযোগী।

(5) ইমিউন'থেৰাপী (Immunotherapy): এই চিকিৎসাত ৰোগীৰ নিজৰ শৰীৰৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰি কৰ্কট কোষৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিবলৈ শৰীৰক সক্ৰিয় কৰা হয়। ঔষধৰ জৰিয়তে শ্বেত ৰক্ত কণিকাবোৰক কৰ্কট কোষ চিনাক্ত কৰি ধ্বংস কৰিবলৈ উদ্গনি যোগোৱা হয়।

(6) ৰেডিয়েশ্যন থেৰাপী (Radiation Therapy): বৃক্কৰ কৰ্কট ৰোগত ৰেডিয়েশ্যনৰ ব্যৱহাৰ তুলনামূলকভাৱে কম হয়, কিন্তু যদি কৰ্কট ৰোগ মগজু বা হাড়লৈ বিয়পি পৰে, তেন্তে বিষ কমাবলৈ আৰু টিউমাৰৰ আকাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন এক্স-ৰে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

বৃক্কৰ কৰ্কট ৰোগ এক ভয়াবহ ব্যাধি যদিও সময়মতে সজাগ হ'লে আৰু সঠিক চিকিৎসা পালে ইয়াৰ পৰা নিস্তাৰ পোৱা সম্ভৱ। আমাৰ সমাজত থকা অজ্ঞতা আৰু ভুল ধাৰণাবোৰ দূৰ কৰি স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি সচেতন হোৱাটোৱেই প্ৰথম প্ৰয়োজনীয়তা। পুৰুষসকল এই ৰোগৰ প্ৰতি অধিক স্পৰ্শকাতৰ হোৱা বাবে তেওঁলোকে নিজৰ জীৱনশৈলীৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া উচিত। ধূমপান ত্যাগ, নিয়মীয়া ব্যায়াম, সঠিক ওজন নিয়ন্ত্ৰণ আৰু স্বাস্থ্যসন্মত আহাৰ গ্ৰহণৰ জৰিয়তে এই ৰোগৰ পৰা বহু পৰিমাণে হাত সাৰিব পাৰি। যদি ওপৰত উল্লেখ কৰা কোনো এটা লক্ষণ আপুনি বা আপোনাৰ আত্মীয়ৰ শৰীৰত দেখা পায়, তেন্তে পলম নকৰি লগে লগে এজন বিশেষজ্ঞ চিকিৎসকৰ (Urologist বা Oncologist) পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰক।