শকুন্তলাৰ জীৱন (তৃতীয় খণ্ড )
( অপূৰ্ব দাস )
মহৰ্ষি কণ্বৰ আশ্ৰমৰ পৰা বিদায় লৈ শকুন্তলা, গৌতমী আৰু দুজন ঋষি-কুমাৰ (সাৰংগৰব আৰু সাৰদ্বত) হস্তিনাপুৰৰ অভিমুখে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে। শকুন্তলাৰ মনত ভয় আৰু আশাৰ দোমোজা দেখা গ'ল। তাই ভাবিলে, স্বামীয়ে তাইক দেখি কিমান যে আনন্দ পাব! কিন্তু তাই জনা নাছিল যে ঋষি দুৰ্বাসাৰ অভিশাপৰ ক’লা ছাঁ তাইৰ ভাগ্যৰ আকাশত ওলমি আছে। ৰজা দুষ্যন্তৰ স্মৃতিৰ পৰা শকুন্তলাৰ অস্তিত্ব মচি গৈছিল। কেৱল আঙঠিটোৱেই আছিল তাইৰ একমাত্ৰ আশা।
◽শচীতীৰ্থত দুৰ্ঘটনা
হস্তিনাপুৰলৈ যোৱাৰ পথত তেওঁলোকে এখন পৱিত্ৰ নদী পাৰ হ’ব লগা হ’ল। সেই স্থানৰ নাম আছিল 'শচীতীৰ্থ'। গৰ্ভৱতী শকুন্তলা পথৰ ক্লান্তি আৰু স্বামীৰ চিন্তাত অত্যন্ত দুৰ্বল হৈ পৰিছিল। তাই যেতিয়া নদীৰ পাৰত হাত-মুখ ধুবলৈ আৰু পানী খাবলৈ নামিল, তেতিয়া তাইৰ হাতৰ আঙঠিটো ঢিলা হৈ আছিল। শৰীৰ দুৰ্বল হোৱাৰ বাবে আঙঠিটো কেতিয়া আঙুলিৰ পৰা সৰকি পানীত পৰি গ’ল, সেয়া তাই গমেই নাপালে।
পানীৰ সোঁতত সেই নামাংকিত ৰাজকীয় আঙঠিটো উটি গ’ল আৰু এটা ৰৌ মাছে তাক গিলি পেলালে। এই ঘটনাই আছিল শকুন্তলাৰ জীৱনৰ সৰ্ববৃহৎ দুৰ্ঘটনা। তাইৰ পৰিচয়ৰ একমাত্ৰ প্ৰমাণটো নদীৰ গৰ্ভত হেৰাই গ’ল।
◽হস্তিনাপুৰৰ ৰাজসভাত প্ৰৱেশ
দীঘলীয়া যাত্ৰাৰ অন্তত তেওঁলোক হস্তিনাপুৰত উপস্থিত হ’ল। ঋষি-কুমাৰসকলৰ বাবে কোলাহলপূৰ্ণ নগৰখন আছিল অশান্তিকৰ। সাৰংগৰব আৰু সাৰদ্বতে নগৰৰ পৰিৱেশক "জুই লগা ঘৰ"ৰ দৰে অনুভৱ কৰিলে। তেওঁলোকৰ বাবে অৰণ্যৰ শান্তিয়েই শ্ৰেষ্ঠ আছিল।
তেওঁলোক ৰাজপ্ৰাসাদৰ দ্বাৰত উপস্থিত হ’ল। দ্বাৰৰক্ষীয়ে ৰজা দুষ্যন্তক খবৰ দিলে যে কণ্ব মুনিৰ আশ্ৰমৰ পৰা কিছুমান তপস্বী তেওঁক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ আহিছে। ৰজা দুষ্যন্ত তেতিয়া ৰাজকাৰ্য শেষ কৰি বিশ্ৰাম ল’ব খুজিছিল, তথাপি ঋষিৰ আগমনৰ কথা শুনি তেওঁ তৎক্ষণাৎ দৰ্শনাৰ্থীসকলক আদৰিবলৈ আদেশ দিলে।
ৰজা দুষ্যন্ত সিংহাসনত উপৱিষ্ট। তেওঁৰ গাম্ভীৰ্য আৰু তেজে গোটেই সভা উজ্জ্বল কৰি ৰাখিছে। কিন্তু তেওঁৰ মনটো আছিল অশান্ত। দুৰ্বাসাৰ অভিশাপৰ বাবে তেওঁ শকুন্তলাৰ কথা পাহৰি গৈছিল সঁচা, কিন্তু তেওঁৰ অন্তৰাত্মাত এক অজান বিষাদে ক্ৰিয়া কৰি আছিল। তেওঁ অনুভৱ কৰিছিল যেন তেওঁৰ জীৱনৰ কিবা এটা মহামূল্যৱান বস্তু হেৰাই গৈছে, কিন্তু কি হেৰাইছে সেয়া মনত পেলাব পৰা নাছিল।
ঋষি-কুমাৰসকল, গৌতমী আৰু শকুন্তলা ৰাজসভাত প্ৰৱেশ কৰিলে। শকুন্তলাৰ মুখখন ওৰণিৰে ঢকা আছিল, কিন্তু তাইৰ শৰীৰৰ লাৱণ্য আৰু গৰ্ভৱতী অৱস্থা লুকুৱাব পৰা নাছিল। ৰজাই তেওঁলোকক দেখি শ্ৰদ্ধাৰে আসন গ্ৰহণ কৰিবলৈ অনুৰোধ জনালে।
◽সাৰংগৰবৰ নিবেদন আৰু ৰজাৰ বিস্ময়
প্ৰাৰম্ভিক কুশল-বিনিময়ৰ পাছত ঋষি-কুমাৰ সাৰংগৰবই গহীন স্বৰেৰে ক’লে, "মহাৰাজ, মহৰ্ষি কণ্বই আপোনাৰ কুশল কামনা কৰি এই বাৰ্তা পঠিয়াইছে— আপুনি এজন ধৰ্মপৰায়ণ ৰজা। আপুনি কন্যা শকুন্তলাক গোপনে গন্ধৰ্ব বিবাহ কৰিছে। মই তপস্যাৰ দ্বাৰা এই কথা জানিব পাৰি আপোনালোকৰ বিবাহক অনুমোদন জনালোঁ। যিহেতু শকুন্তলা এতিয়া গৰ্ভৱতী, সেয়েহে ধৰ্ম অনুসৰি তাইক পতিগৃহত গ্ৰহণ কৰা উচিত। আমি তাইক আপোনাৰ হাতত অৰ্পণ কৰিবলৈ আহিছোঁ।"
সাৰংগৰবৰ কথা শুনি ৰজা দুষ্যন্ত আচৰিত হ’ল। তেওঁৰ মনত এনে কোনো স্মৃতি নাছিল। তেওঁ ক’লে, "কি আচৰিত কথা! মই কেতিয়া এই কন্যাৰ সৈতে বিবাহপাশত আৱদ্ধ হ’লোঁ? মোৰ তেনেকুৱা একো মনত পৰা নাই।"
শকুন্তলাৰ বুকু কঁপি উঠিল। তাই ভাবিলে, "হায়! আৰ্যপুত্ৰই এইয়া কি কৈছে? প্ৰেমৰ ইমান গভীৰ প্ৰতিশ্ৰুতি তেওঁ কেনেকৈ পাহৰি যাব পাৰে?"
◽পৰিচয়ৰ সংকট আৰু অপমান
ৰজাৰ অস্বীকাৰ শুনি ঋষি-কুমাৰসকলৰ খং উঠিল। সাৰংগৰবই ক’লে, "মহাৰাজ, আপুনি কি ক’ব বিচাৰিছে? এজন ৰজা হৈ আপুনি নিজৰ কৰ্মক অস্বীকাৰ কৰিছে? এইয়া আপোনাৰ দৰে বীৰৰ বাবে শোভা নাপায়।"
ৰজাই শান্তভাৱে উত্তৰ দিলে, "হে তপস্বী, মই সঁচাকৈয়ে মনত পেলাব পৰা নাই। পৰস্ত্ৰীক (আনৰ পত্নীক) কামনা কৰা বা স্পৰ্শ কৰা মোৰ বংশৰ ধৰ্ম নহয়। মই যদি তাইক বিয়া কৰোৱাই নাই, তেন্তে মই কেনেকৈ তাইক গ্ৰহণ কৰিম? গৰ্ভৱতী নাৰী এগৰাকীক মই কেনেকৈ মোৰ পত্নী বুলি স্বীকাৰ কৰিম?"
তেতিয়া গৌতমীয়ে আগবাঢ়ি আহি শকুন্তলাক ক’লে, "আই, তুমি তোমাৰ মুখৰ ওৰণি গুচাই দিয়া। তেতিয়া হয়তো মহাৰাজে তোমাক চিনি পাব।"
শকুন্তলাই কঁপা কঁপা হাতেৰে নিজৰ মুখৰ ওৰণি গুচাই দিলে। তাইৰ অপৰূপ সৌন্দৰ্য দেখি ৰাজসভাৰ সকলোৱে তবধ মানিলে। ৰজা দুষ্যন্তও তাইৰ ৰূপত মুগ্ধ হ’ল। তেওঁৰ মনত কিবা এটা চিনাকি চিনাকি ভাৱ জাগিল, কিন্তু অভিশাপৰ ডাৱৰ ইমানেই ঘন আছিল যে স্মৃতিবোৰ স্পষ্ট নহ’ল। তেওঁ ভাবিলে, "এই ৰূপৱতী নাৰীক মই কেতিয়াবা দেখিছোঁ নেকি? নাই, মনত পৰা নাই। এনে সুন্দৰী হ'লেও মই গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰোঁ কাৰণ মই নিশ্চিত নহয় যে তাই মোৰ পত্নী।"
ৰজাই পুনৰ অস্বীকাৰ কৰিলে। এইবাৰ শকুন্তলাৰ ধৈৰ্যৰ বান্ধ ছিঙিল। তাই কান্দি কান্দি ক’লে, "আৰ্যপুত্ৰ, আপুনি তপোবনত মোৰ সৈতে কিমান প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল! এতিয়া ৰাজসভাৰ মাজত মোক এনেকৈ অপমান নকৰিব।"
ৰজাই কঠোৰ স্বৰেৰে সুধিলে, "হে তাপসী, তুমি মোক আৰ্যপুত্ৰ বুলি সম্বোধন কৰিছা, কিন্তু আমাৰ মিলনৰ কিবা প্ৰমাণ আছে নেকি?"
◽আঙঠিৰ সন্ধান আৰু চৰম লজ্জা
শকুন্তলাই লগে লগে ক’লে, "আছে। আপুনি যোৱাৰ সময়ত মোক আপোনাৰ নাম লিখা ৰাজকীয় আঙঠিটো দিছিল। সেইটোৱেই প্ৰমাণ।"
ৰজাই ক’লে, "তেন্তে দেখুওৱা সেই আঙঠি।"
শকুন্তলাই নিজৰ আঙুলিলৈ চালে। কিন্তু হায়! আঙুলি খালী। আঙঠি নাই। তাইৰ মূৰত আকাশ খহি পৰিল। তাই চিঞৰি উঠিল, "হায়! মোৰ আঙঠি ক’ত গ’ল?"
গৌতমীয়ে দুখেৰে ক’লে, "বোধহয় শচীতীৰ্থত স্নান কৰোঁতে আঙঠিটো পানীত পৰি গ’ল।"
ৰজাই এই কথা শুনি ইতিকিং কৰি হাঁহিলে। তেওঁ ক’লে, "ইদমেব প্ৰত্যুত্পন্নমতি স্ত্ৰৈণম্।" অৰ্থাৎ, "নাৰী জাতিৰ কি আচৰিত উপস্থিত বুদ্ধি! সময়ত প্ৰমাণ দিব নোৱাৰিলে আৰু কিদৰে কথা বনালে চোৱা। আঙঠি হেৰুৱাৰ এই অজুহাত সঁচাকৈয়ে ধুনীয়া অভিনয়। "
শকুন্তলাৰ বাবে এই অপমান মৃত্যুৰ সমান আছিল। তাই ক’লে, "আপুনি ভাগ্যক বিশ্বাস নকৰিব পাৰে, কিন্তু মোৰ কথাক বিশ্বাস কৰক। আপুনি এদিন বেতৰ জোপোহাত আমাৰ দুয়োৰে মিলনৰ সময়ত পদুমৰ পাতত পানী খাইছিল... আপুনি সেই হৰিণ পোৱালিটোৰ কথা মনত পেলাওক যাক আপুনি পানী খুৱাব বিচাৰিছিল, কিন্তু সি মোৰ হাতৰেহে পানী খাইছিল..."
ৰজাই বাধা দি ক’লে, "এইবোৰ মধুৰ কথাৰে পুৰুষক ভুলোৱা কাম স্বাৰ্থপৰ নাৰীৰ কলা। চৰাইয়েও নিজৰ স্বাৰ্থৰ বাবে আনক ব্যৱহাৰ কৰে, মানুহৰতো কথাই নাই। মই তোমাৰ এই মায়াভৰা কথাত ভোল নাযাওঁ।"
ৰজাৰ এই নিষ্ঠুৰ কথাত শকুন্তলাৰ অন্তৰ ভাগি চুৰমাৰ হ’ল। তাই খঙত জ্বলি উঠি ক’লে, "হে অনাৰ্য! আপুনি নিজৰ হৃদয়ৰ দৰেই আনকো ভাবিছে। আপোনাৰ দৰে ধৰ্মৰ মুখা পিন্ধা প্ৰতাৰকক মই আজি চিনি পালোঁ।"
◽ঋষি-কুমাৰৰ ক্ৰোধ আৰু পৰিত্যাগ
সাৰংগৰব আৰু সাৰদ্বতে বুজি পালে যে ৰজাই কোনোমতেই শকুন্তলাক গ্ৰহণ নকৰে। সাৰংগৰবই ক’লে, "মহাৰাজ দুষ্যন্ত, আপুনি ক্ষমতাৰ মতলীয়াত অন্ধ হৈছে। আপুনি শকুন্তলাক গ্ৰহণ নকৰে নাই , কিন্তু আমি আমাৰ কৰ্তব্য পালন কৰিলোঁ। শকুন্তলা আপোনাৰ পত্নী, আপুনি তাইক ৰাখক বা ত্যাগ কৰক, সেয়া আপোনাৰ ইচ্ছা। কিন্তু আমি তাইক পুনৰ আশ্ৰমলৈ লৈ নাযাওঁ। বিবাহিতা নাৰীৰ স্থান পতিৰ গৃহত, লাগিলে সেয়া দাসী হিচাপেই নহওক কিয়।"
এইবুলি কৈ ঋষি-কুমাৰসকল আৰু গৌতমীয়ে ৰাজসভা ত্যাগ কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল। শকুন্তলাই তেওঁলোকৰ পিছে পিছে যাবলৈ চেষ্টা কৰিলে, "সখী গৌতমী, মোক অকলে এৰি নাযাব!"
সাৰংগৰবই ঘূৰি চাই ধমক দিলে, "শকুন্তলা! তুমি যদি সঁচাকৈয়ে ৰজাৰ পত্নী, তেন্তে এই অপমান সহ্য কৰিও ইয়াত থকাই তোমাৰ ধৰ্ম। আৰু যদি তুমি মিছা মাতিছা, তেন্তে তোমাৰ দৰে চৰিত্ৰহীনাক আশ্ৰমত স্থান দিয়া নহ’ব। তুমি ইয়াতেই থাক।"
শকুন্তলা থমকি ৰ’ল। সন্মুখত নিৰ্দয় স্বামী, পাছফালে ক্ৰোধী ঋষি। তাই নিৰুপায় হৈ পৰিল।
◽পুৰোহিতৰ প্ৰস্তাৱ আৰু অলৌকিক পৰিণতি
ৰাজসভাৰ পৰিৱেশ গৰম হৈ পৰিল। ৰজা দুষ্যন্তও ধৰ্মসংকটত পৰিল। তেওঁ ভাবিলে, "মই যদি সঁচাকৈয়ে পাহৰিছোঁ, তেন্তে মই পাপী। আৰু যদি মই মনত থকাৰ পাছতো অস্বীকাৰ কৰিছোঁ, তেন্তে মই পত্নীত্যাগী। কিন্তু পৰস্ত্ৰীক গ্ৰহণ কৰাতকৈ পত্নীত্যাগ কৰাটো কম পাপ।"
তেতিয়া ৰাজপুৰোহিতে এটা সমাধান দিলে। তেওঁ ক’লে, "মহাৰাজ, আপুনি চিন্তিত নহ’ব। এই নাৰী মোৰ ঘৰত থাকক। আপোনাৰ জ্যোতিষীয়ে গণনা কৰি কৈছে যে আপোনাৰ প্ৰথম পুত্ৰ চক্ৰৱৰ্তী ৰজা হ’ব। যদি এই নাৰীয়ে জন্ম দিয়া সন্তানৰ গাত চক্ৰৱৰ্তী লক্ষণ থাকে, তেন্তে বুজিব লাগিব যে তেওঁ আপোনাৰেই পত্নী আৰু আপুনি তেতিয়া তেওঁক আদৰি ল’ব। আৰু যদি তেনে নহয়, তেন্তে তেওঁক পিতৃৰ ঘৰলৈ পঠিয়াই দিয়া হ’ব।"
ৰজাই এই প্ৰস্তাৱত সন্মতি দিলে। পুৰোহিতৰ লগত শকুন্তলা কান্দি কান্দি যাবলৈ ধৰিলে। তাইৰ অন্তৰত কোনো জীয়াই থকাৰ ইচ্ছা বাকী নাছিল। ৰাজসভাৰ পৰা ওলাই গৈ তাই দুহাত ওপৰলৈ তুলি ধৰিত্ৰী আইক প্ৰাৰ্থনা কৰিলে—
"হে আই বসুমতী ! যদি মই সতী হওঁ, যদি মই মনে-প্ৰাণে কেৱল মোৰ স্বামীক পূজা কৰিছোঁ, তেন্তে তুমি মোক তোমাৰ কোলাত ঠাই দিয়া। এই অপবাদ আৰু অপমান লৈ মই আৰু জীয়াই থাকিব নোৱাৰোঁ। সীতা সতীৰ সময়ৰ দৰে তুমি ফাট মেলা, মই তোমাৰ গৰ্ভত সোমাই যাওঁ।"
শকুন্তলাৰ সেই কৰুণ আৰ্তনাদত আকাশ-বতাহ কঁপি উঠিল। ঠিক সেই মুহূৰ্ততে এক অলৌকিক ঘটনা ঘটিল।
পুৰোহিতৰ ঘৰৰ ওচৰত থকা 'অপ্সৰা তীৰ্থ' নামৰ পুখুৰীটোৰ পৰা হঠাৎ এক তীব্ৰ পোহৰৰ জিলিকনি ওলাল। বিজুলীৰ দৰে এক জ্যোতিয়ে আকাশৰ পৰা নামি আহিল। সেই জ্যোতিৰ মাজত আছিল এক দিব্য নাৰী মূৰ্তি। তেওঁ আন কোনো নহয়, শকুন্তলাৰ জন্মদাতৃ মাতৃ অপ্সৰা মেনকা।
মেনকাই নিজৰ দুখী জীয়ৰীক দেখি সহিব নোৱাৰিলে। মেনকাই জ্যোতিৰ ৰূপ ধৰি আহি শকুন্তলাক নিজৰ কোলাত তুলি ল’লে। সকলোৱে চাই থাকোঁতেই, চকুৰ পচাৰতে সেই দিব্য জ্যোতিয়ে শকুন্তলাক লৈ আকাশমাৰ্গেৰে অন্তৰ্ধান হ’ল।
ৰাজপুৰোহিত লৰালৰিকৈ ৰাজসভালৈ উভতি আহিল আৰু ৰজাক জনালে, "মহাৰাজ! এক অদ্ভুত কাণ্ড! সেই নাৰীয়ে পৃথিৱীক প্ৰাৰ্থনা কৰাৰ লগে লগে এক নাৰীৰ আকৃতিৰ পোহৰে তাইক তুলি লৈ গ’ল।"
ৰজা দুষ্যন্ত এই কথা শুনি হতভম্ব হ’ল। তেওঁৰ মনৰ গভীৰতাত থকা দুখটোৱে আকৌ খুন্দা মাৰিলে। তেওঁ বুজিলে যে এইয়া কোনো সাধাৰণ মানৱীৰ কাম নহয়। তেওঁ ঋষিসকলৰ কথাক অৱজ্ঞা কৰি কিবা ভুল কৰিলে নেকি? কিন্তু স্মৃতিভ্ৰমৰ বাবে তেওঁ একো উত্তৰ বিচাৰি নাপালে।
ৰজাই ক’লে, "ভগৱানৰ ইচ্ছাই পূৰ্ণ হ’ল। যি বস্তুত মোৰ অধিকাৰ নাই বুলি ভাবিছোঁ, তাৰ বাবে চিন্তা কৰি লাভ নাই।" এইবুলি কৈ তেওঁ নিজৰ শয়নকক্ষলৈ গ’ল, কিন্তু তেওঁৰ মনটো আছিল অশান্ত আৰু বিচলিত।
শকুন্তলাৰ শাৰীৰিক উপস্থিতি ৰাজপ্ৰাসাদৰ পৰা নোহোৱা হ’ল, কিন্তু তাই এৰি থৈ গ’ল এক গভীৰ ৰহস্য আৰু ৰজাৰ মনত এক নুবুজা বেদনা। এয়াই আছিল শকুন্তলাৰ জীৱনৰ চৰম দুখ- যি স্বামীৰ বাবে তাই সৰ্বস্ব ত্যাগ কৰিছিল, সেই স্বামীয়েই তাইক চৰিত্ৰহীন বুলি খেদি পঠিয়ালে।
(তৃতীয় খণ্ড সমাপ্ত)
পৰৱৰ্তী খণ্ডত : চতুৰ্থ অৰ্থাৎ অন্তিম খণ্ডত পঢ়িবলৈ পাব কেনেকৈ এটা মাছমৰীয়াই সেই হেৰোৱা আঙঠিটো উদ্ধাৰ কৰে। আঙঠিটো দেখি ৰজা দুষ্যন্তৰ স্মৃতি কেনেকৈ ঘূৰি আহে আৰু তেওঁৰ তীব্ৰ অনুশোচনা হয়। অৱশেষত, দেৱৰাজ ইন্দ্ৰৰ সাহায্যৰ্থে স্বৰ্গলৈ গৈ উভতি অহাৰ পথত 'মাৰীচ' ঋষিৰ আশ্ৰমত কেনেকৈ তেওঁ নিজৰ পুত্ৰ ভৰত আৰু পত্নী শকুন্তলাৰ সৈতে পুনৰ্মিলন হয়— এই সকলোবোৰ পৰৱৰ্তী খণ্ডত পঢ়িবলৈ পাব।
