আপুনি কাৰোবাক চুমা খাওতে সাৱধান! হাৰপিস চিমপ্লেক্স ভাইৰাছৰ (HSV-1) সংক্ৰমণ হ'ব পাৰে। যি বিধ ভাইৰাছ কেতিয়াও ধ্বংস নহ'য়।
( অপূৰ্ব দাস )
মানুহৰ শৰীৰত বিভিন্ন ধৰণৰ ভাইৰাছৰ সংক্ৰমণ ঘটে, তাৰ ভিতৰত চৰ্মৰোগ বা শ্লেষ্মা আৱৰণত (Mucous Membrane) আক্ৰমণ কৰা অন্যতম এবিধ ভাইৰাছ হ’ল 'হাৰপিস চিমপ্লেক্স ভাইৰাছ' (Herpes Simplex Virus)।
যেতিয়া কাৰোবাৰ ওঁঠৰ কোণত বা ওঁঠৰ ওপৰত সৰু সৰু পানীজলাৰ দৰে ফোহা বা ঘা দেখা দিয়ে আৰু লগতে জ্বৰ অনুভৱ হয়, তেতিয়া ই প্ৰায়ে এই ভাইৰাছৰ সংক্ৰমণৰ ফলত হোৱা বুলি ধৰা হয়। চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ ভাষাত ইয়াক 'অৰেল হাৰপিস' (Oral Herpes) বা 'ক'ল্ড চ'ৰ' (Cold Sores) বুলি কোৱা হয়।
(১) ভাইৰাছটোৰ পৰিচয়
হাৰপিস চিমপ্লেক্স ভাইৰাছক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগোৱা হয়:
• HSV-1 (টাইপ ১): এইটোৱেই সেইবিধ ভাইৰাছ যিয়ে মূলতঃ মুখম মণ্ডলত, বিশেষকৈ ওঁঠত সংক্ৰমণ ঘটায়। আপোনাৰ প্ৰশ্নত উল্লেখ কৰা লক্ষণবোৰৰ বাবে এই ভাইৰাছবিধেই জগৰীয়া।
• HSV-2 (টাইপ ২): ই সাধাৰণতে জননাংগৰ সংক্ৰমণ বা জেনিটেল হাৰপিসৰ বাবে দায়ী।
👉 HSV-1 এটা অত্যন্ত সোঁচৰা প্ৰকৃতিৰ ভাইৰাছ।
⚠️ বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ তথ্যমতে, পৃথিৱীৰ এক বৃহৎ সংখ্যক জনসংখ্যা (প্ৰায় ৬৭% বা ততোধিক) এই ভাইৰাছৰ বাহক। আশ্চৰ্যজনক কথাটো হ'ল, এবাৰ এই ভাইৰাছ শৰীৰত প্ৰৱেশ কৰিলে ই কেতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্মূল নহয়। ই স্নায়ুৰ কোষত সুপ্ত অৱস্থাত (Dormant) লুকাই থাকে আৰু সুযোগ পালেই পুনৰ সক্ৰিয় হৈ উঠে।
(২) সংক্ৰমণ কেনেকৈ হয়?
এই ভাইৰাছৰ সংক্ৰমণ পোনপটীয়া স্পৰ্শৰ জৰিয়তে হয়। ই বতাহৰ জৰিয়তে নিবিয়পে, কিন্তু আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিলে ই দ্ৰুতগতিত বিয়পিব পাৰে। সংক্ৰমণৰ প্ৰধান মাধ্যমসমূহ হ'ল:
👉 পোনপটীয়া সম্পৰ্ক: আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ ওঁঠ বা ঘাত স্পৰ্শ কৰিলে বা চুমা খালে (Kissing) এই ভাইৰাছ আন এজনলৈ বিয়পে।
👉 লালটি বা থু: আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ লালটিৰ জৰিয়তে ই বিয়পিব পাৰে।
👉 ব্যৱহৃত সামগ্ৰী: আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ ব্যৱহাৰ কৰা টুথব্ৰাছ, গামছা, ৰুমাল, লিপষ্টিক বা পানী খোৱা গিলাচ বা চামুচ ব্যৱহাৰ কৰিলে সুস্থ মানুহৰ দেহত এই ভাইৰাছ প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে।
👉 শিশুক চুমা খোৱা: প্ৰায়ে দেখা যায় যে সৰু ল'ৰা-ছোৱালীক মৰমতে চুমা খোৱাৰ ফলত ডাঙৰৰ পৰা তেওঁলোকলৈ এই ভাইৰাছ সংক্ৰমিত হয়।
(৩) লক্ষণসমূহ
HSV-1 ৰ সংক্ৰমণৰ লক্ষণবোৰ কেইবাটাও পৰ্যায়ত দেখা দিয়ে। প্ৰথমবাৰ সংক্ৰমণ হ'লে লক্ষণবোৰ অলপ বেছি তীব্ৰ হ'ব পাৰে।
• প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায় (Prodrome Stage): ঘা ওলোৱাৰ ১ বা ২ দিন আগতে ওঁঠৰ নিৰ্দিষ্ট অংশ ৰঙা পৰা বা বিষ , খজুৱতি বা পোৰণি অনুভৱ হয়। এইটোৱেই হৈছে সংকেট যে ভাইৰাছটো জাগি উঠিছে।
• ফোহা বা পানীজলা (Blister Stage): খজুৱতি হোৱা ঠাইত সৰু সৰু পানীৰে ভৰা ফোহা ওলায়। এইবোৰ দেখাত থূপ খোৱা আঙুৰৰ দৰে হ'ব পাৰে।
• ঘা বা আলচাৰ (Ulcer Stage): ফোহাবোৰ ফাটি যায় আৰু তাৰ পৰা পানী ওলাই আহে। এই সময়ত ঠাইটুকুৰাত ৰঙা পৰি ঘা লাগে আৰু যথেষ্ট বিষ হয়। এই সময়ছোৱাত সংক্ৰমণ আনলৈ বিয়পাৰ সম্ভাৱনা সৰ্বাধিক থাকে।
• মটিয়া ৰঙ ধৰা (Scabbing Stage): ঘাবোৰ শুকাবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু তাৰ ওপৰত হালধীয়া বা মটিয়া ৰঙ ধৰে।
• নিৰাময় (Healing Stage): শুকান ছালবোৰ খহি পৰে আৰু ছালখন স্বাভাৱিক অৱস্থালৈ ঘূৰি আহে। সাধাৰণতে আগলৈ ইয়াৰ কোনো দাগ নাথাকে।
জ্বৰৰ সম্পৰ্ক:
প্ৰথমবাৰ আক্ৰান্ত হ'লে কেৱল মুখৰ ঘায়েই নহয়, শৰীৰত ভাইৰেল ইনফেকচনৰ অন্যান্য লক্ষণো দেখা দিয়ে, যেনে—
• জ্বৰ (Fever)।
• ডিঙিৰ গ্ৰন্থি বা লিম্ফ নোড ফুলি উঠা (Swollen lymph nodes)।
• মাংসপেশীৰ বিষ।
• মুৰৰ বিষ আৰু দুৰ্বলতা।
এই জ্বৰ সাধাৰণতে ভাইৰাছৰ বিৰুদ্ধে শৰীৰৰ প্ৰতিৰক্ষা তন্ত্ৰই যুঁজ দিয়াৰ ফলত হয়।
(৪) ই কিমান ভয়ংকৰ? (Severity Analysis)
ই কিমান ভয়ংকৰ? সাধাৰণতে, এজন সুস্থ সবল প্ৰাপ্তবয়স্ক ব্যক্তিৰ বাবে HSV-1 বা 'জ্বৰ-ঠুঁঠুৰি' মাৰাত্মক নহয়। ই এক আমনিদায়ক অৱস্থা যদিও প্ৰাণৰ সংশয় নাথাকে সাধাৰণতে ৭ ৰ পৰা ১৪ দিনৰ ভিতৰত ই নিজে নিজে ভাল হৈ যায়।
কিন্তু, কিছুমান বিশেষ ক্ষেত্ৰত ই অতি ভয়ংকৰ আৰু কেতিয়াবা প্ৰাণনাশক হ'ব পাৰে:
👉 চকুৰ সংক্ৰমণ (Ocular Herpes): যদি ভুলবশতঃ হাতৰ দ্বাৰা এই ভাইৰাছ চকুলৈ বিয়পে, তেন্তে ই চকুৰ কৰ্ণিয়া (Cornea) নষ্ট কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত দৃষ্টিশক্তি হ্ৰাস পোৱা বা সম্পূৰ্ণ অন্ধত্ব হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। বিশ্বত সংক্ৰামক কাৰণত অন্ধত্ব হোৱাৰ অন্যতম প্ৰধান কাৰণ হৈছে এই ভাইৰাছ।
👉 মগজুৰ সংক্ৰমণ (Herpes Encephalitis): অতি বিৰল ক্ষেত্ৰত, এই ভাইৰাছ মগজু বা মেৰুদণ্ডৰ স্নায়ুলৈ বিয়পিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত 'এনচেফেলাইটিছ' (Encephalitis) বা মগজুৰ প্ৰদাহ হ'ব পাৰে। যদি সঠিক সময়ত চিকিৎসা কৰা নহয়, তেন্তে ই মৃত্যুৰ কাৰণ হ'ব পাৰে বা মগজুৰ চিৰস্থায়ী ক্ষতি কৰিব পাৰে।
👉 নৱজাতকৰ বাবে বিপদ (Neonatal Herpes): জন্মৰ সময়ত বা পাছত যদি কোনো নৱজাতক শিশু এই ভাইৰাছৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত হয়, তেন্তে সেয়া অত্যন্ত মাৰাত্মক। শিশুৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা কম হোৱাৰ বাবে ভাইৰাছটোৱে তেওঁলোকৰ শৰীৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগসমূহ বিকল কৰি দিব পাৰে। সেয়েহে, জ্বৰ-ঠুঁঠুৰি ওলোৱা মানুহে কেতিয়াও কেঁচুৱাক চুমা খাব নালাগে।
👉 ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা কম থকা ব্যক্তি: যিসকল ব্যক্তিৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা কম (যেনে— কেঞ্চাৰ ৰোগী, এইচ.আই.ভি আক্ৰান্ত ব্যক্তি, বা অংগ সংৰোপণ কৰা ৰোগী), তেওঁলোকৰ বাবে এই সাধাৰণ ভাইৰাছটোৱেই জটিল ৰূপ ধাৰণ কৰিব পাৰে।
👉 একজিমা (Eczema Herpeticum): যিসকলৰ পূৰ্বৰে পৰা একজিমা বা চৰ্মৰোগ আছে, তেওঁলোকৰ ছালৰ বৃহৎ অংশলৈ এই ভাইৰাছ দ্ৰুতগতিত বিয়পি গৈ গুৰুতৰ অৱস্থাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
(৫) কিয় বাৰে বাৰে হয়? (Triggers)
ওপৰত উল্লেখ কৰা হৈছে যে এই ভাইৰাছ এবাৰ শৰীৰত সোমালে কেতিয়াও মৃত্যু নহয়। ই মুখমণ্ডলৰ স্নায়ুৰ কেন্দ্ৰত (Trigeminal Ganglion) শুই থাকে। কিন্তু কিছুমান বিশেষ কাৰণত ই আকৌ জাগি উঠে আৰু পুনৰ ঘা সৃষ্টি কৰে। এই কাৰণবোৰ হ'ল:
• অত্যাধিক মানসিক চাপ (Stress)।
• কোনো ৰোগ।
• গাত ঠাণ্ডা লাগিলে।
• প্ৰখৰ ৰ’দ বা সূৰ্যৰ তাপ।
• হৰম’নৰ পৰিৱৰ্তন (মহিলাৰ মাহেকীয়াৰ সময়ত)।
• শৰীৰৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা কমি যোৱা।
• ওঁঠত আঘাত পোৱা বা অস্ত্ৰোপচাৰ।
(৬) চিকিৎসা আৰু প্ৰতিকাৰ
যদিও এই ভাইৰাছক সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্মূল কৰিবলৈ কোনো ঔষধ আৱিষ্কাৰ হোৱা নাই, তথাপিও ইয়াৰ প্ৰকোপ কমাবলৈ আৰু সোনকালে ঘা শুকাবলৈ চিকিৎসা উপলব্ধ।
চিকিৎসা:
• এণ্টিভাইৰেল ঔষধ (Antiviral Medications): ঘা ওলোৱাৰ লক্ষণ (যেনে—বিষ আৰম্ভ হোৱাৰ লগে লগে যদি ‘এচাইক্ল’ভিৰ’ (Acyclovir), ‘ভেলচাইক্ল’ভিৰ’ (Valacyclovir) বা ‘ফেমচাইক্ল’ভিৰ’ (Famciclovir) জাতীয় মলম বা টেবলেট খোৱা হয়, তেন্তে ঘা সোনকালে শুকায় আৰু ইয়াৰ তীব্ৰতা কমে।
• ঘৰুৱা যত্ন: বৰফ লগালে বা ঠাণ্ডা পানীৰে ধুই থাকিলে পোৰণি আৰু বিষ অলপ কমে। ঘা টুকুৰা পৰিষ্কাৰ কৰি ৰাখিব লাগে যাতে বেক্টেৰিয়াৰ সংক্ৰমণ নহয়।
◽প্ৰতিৰোধ আৰু সাৱধানতা:
(১) স্পৰ্শৰ পৰা বিৰত থাকক: ঘা থকা অৱস্থাত আনক চুমা খোৱা বা ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্কৰ পৰা বিৰত থাকক।
(২) বস্তু শ্বেয়াৰ নকৰিব: নিজৰ ব্যৱহাৰ্য সামগ্ৰী যেনে— লিপবাম, চামুচ, গিলাচ, টাৱেল আনৰ লগত ভাগ-বতৰা নকৰিব।
(৩) হাত ধোৱা: ঘা স্পৰ্শ কৰাৰ পাছত লগে লগে চাবোন দি হাত ধুব। হাত নাধোৱাকৈ চকু বা জননাংগ স্পৰ্শ নকৰিব।
(৪) সূৰ্যৰ ৰশ্মিৰ পৰা সুৰক্ষা: যদি ৰ’দৰ বাবে আপোনাৰ ঘা হয়, তেন্তে বাহিৰলৈ যাওঁতে সানস্ক্ৰিন যুক্ত লিপবাম ব্যৱহাৰ কৰক।
(৫) মানসিক চাপ নিয়ন্ত্ৰণ: যোগাসন, ধ্যান বা পৰ্যপ্ত টোপনিৰ জৰিয়তে মানসিক চাপ কমাই ৰাখিলে ভাইৰাছটো সক্ৰিয় হোৱাৰ সম্ভাৱনা কমে।
ওঁঠত হোৱা জ্বৰ-ঠুঁঠুৰি বা হাৰপিস (HSV-1) সংক্ৰমণ এক অতি সাধাৰণ সমস্যা। অধিকাংশ মানুহৰ বাবে ই কেৱল সৌন্দৰ্যহানি আৰু সাময়িক কষ্টৰ কাৰণ। কিন্তু ইয়াৰ মাৰাত্মক দিশটোক একেবাৰে অৱহেলা কৰিব নোৱাৰি, বিশেষকৈ চকুৰ সুৰক্ষা আৰু নৱজাতকৰ ক্ষেত্ৰত।
যদি আপোনাৰ এই সমস্যা সঘনাই হৈ থাকে বা ঘা অতি বেছি হয়, বা চকুৰ ওচৰলৈ বিয়পি পৰে, তেন্তে পলম নকৰি এজন চৰ্মৰোগ বিশেষজ্ঞৰ (Dermatologist) পৰামৰ্শ লোৱা উচিত। সজাগতা আৰু পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাই এই ভাইৰাছক নিয়ন্ত্ৰণত ৰখাৰ সৰ্বোত্তম উপায়।
