বিশ্বৰ মানৱ-সৃষ্ট জলাশয়সমূহৰ দ্বাৰা বিদ্যুৎ উৎপাদন
(অপূৰ্ব দাস)
বৰ্তমান বিশ্বত নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ (Renewable Energy) ক্ষেত্ৰত 'ফ্লটিং ছ’লাৰ ফাৰ্ম' (Floating Solar Farms) বা উপঙি থকা সৌৰ শক্তি প্ৰকল্পই এক যুগান্তকাৰী পৰিৱৰ্তন আনিছে। এই বিষয়টোৰ বিষয়ে বিতংভাৱে তলত আলোচনা কৰা হ'ল:
📌 ফ্লটিং ছ’লাৰ ফাৰ্ম আচলতে কি?
বৰ্ধিত জনসংখ্যা আৰু ঔদ্যোগীকৰণৰ ফলত সমগ্ৰ বিশ্বতে শক্তিৰ চাহিদা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে পৰিৱেশ প্ৰদূষণ আৰু গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিয়ে মানৱ জাতিলৈ ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছে। এনে পৰিস্থিতিত জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ (fossil fuels) বিকল্প হিচাপে সৌৰ শক্তিয়ে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। কিন্তু পৰম্পৰাগত সৌৰ প্ৰকল্পসমূহ স্থাপন কৰিবলৈ বৃহৎ পৰিমাণৰ মাটিৰ প্ৰয়োজন হয়, যিটো কৃষি আৰু বাসস্থানৰ বাবে এক ডাঙৰ সমস্যা। এই সমস্যাৰ এক অভিনৱ সমাধান হিচাপেই 'ফ্লটিং ছ’লাৰ ফাৰ্ম'ৰ ধাৰণাটোৱে জনপ্ৰিয়তা অৰ্জন কৰিছে।
এই ব্যৱস্থাত সাধাৰণতে উচ্চ মানদণ্ডৰ পলিমাৰ (যেনে- HDPE) বা প্লাষ্টিকৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত বিশেষ প্লাৱক প্লেটফৰ্ম (পণ্টুন) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই প্লেটফৰ্মবোৰৰ ওপৰত সৌৰ পেনেলসমূহ লগোৱা থাকে আৰু এইবোৰক হ্ৰদ, নদীবান্ধৰ জলাশয়, বা ব্যৱহাৰৰ অনুপযোগী কৃত্ৰিম জলভাগৰ ওপৰত ওপঙাই ৰখা হয়। বতাহ বা পানীৰ ঢৌত যাতে পেনেলবোৰ উটি নাযায়, তাৰ বাবে বিশেষ একৰিং (anchoring) ব্যৱস্থাৰে এইবোৰক তলিৰ সৈতে বান্ধি ৰখা হয়। উৎপাদিত বিদ্যুতক পানীৰ তলেৰে যোৱা সুৰক্ষিত তাঁৰৰ জৰিয়তে পাৱাৰ গ্ৰিডলৈ প্ৰেৰণ কৰা হয়।
📌 চীনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আৰু প্ৰকল্পসমূহ
এই প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰত চীন দেশে বৰ্তমান বিশ্বক নেতৃত্ব দিছে। আপুনি উল্লেখ কৰাৰ দৰেই চীনে কেইবাটাও বৃহৎ উপঙি থকা সৌৰ প্ৰকল্প সফলতাৰে পৰিচালনা কৰি আছে।
◽ ডেঝৌ ডিংঝুয়াং (Dezhou Dingzhuang) প্ৰকল্প: শানডং প্ৰদেশত অৱস্থিত এই প্ৰকল্পটোৱে প্ৰায় ৩২০ মেগাৱাট বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰে আৰু ই বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ ফ্লটিং ছ’লাৰ ফাৰ্ম হিচাপে পৰিচিত।
◽ হুয়ানানৰ থ্ৰী গৰ্জেছ (Three Gorges) প্ৰকল্প: প্ৰায় ১৫০ মেগাৱাট ক্ষমতাসম্পন্ন এই প্ৰকল্পটো চীনৰ আন এক বৃহৎ সাফল্য। আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয় কথাটো হ'ল, এই প্ৰকল্পটো ধ্বংসপ্ৰাপ্ত আৰু পানীৰে উপচি পৰা এটা পুৰণি কয়লা খনিৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। এসময়ত পৰিৱেশ প্ৰদূষণৰ কাৰণ হোৱা এটা স্থানক এতিয়া পৰিষ্কাৰ আৰু সেউজ শক্তিৰ কেন্দ্ৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছে। চীনে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত তেওঁলোকৰ উপঙি থকা সৌৰ শক্তিৰ উৎপাদন ক্ষমতা ১০ গিগৱাটতকৈ অধিক বৃদ্ধি কৰাৰ যি পৰিকল্পনা হাতত লৈছে, সি সঁচাকৈয়ে প্ৰশংসনীয়।
📌 ফ্লটিং ছ’লাৰ ফাৰ্মৰ বহুমুখী সুবিধাসমূহ
উপঙি থকা সৌৰ প্ৰকল্পৰ সুবিধাসমূহ কেৱল মাটি ৰাহি কৰাতেই সীমাবদ্ধ নহয়। ইয়াৰ বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈজ্ঞানিক আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক উপকাৰিতা আছে:
◽ কৃষিভূমি আৰু অৰণ্যৰ সংৰক্ষণ: এই ব্যৱস্থাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সুবিধাটোৱেই হ'ল মাটিৰ সাশ্ৰয়। সৌৰ পেনেলবোৰ পানীৰ ওপৰত স্থাপন কৰাৰ ফলত বৃহৎ পৰিমাণৰ কৃষিভূমি, বনাঞ্চল আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান মানুহৰ বেদখলৰ পৰা সুৰক্ষিত হৈ থাকে।
◽ কাৰ্যক্ষমতা বৃদ্ধি (Cooling Effect): সাধাৰণতে অতিৰিক্ত গৰমত সৌৰ পেনেলৰ কাৰ্যক্ষমতা হ্ৰাস পায়। কিন্তু পানীৰ ওপৰত থকাৰ বাবে পানীৰ শীতলতাই পেনেলসমূহক ঠাণ্ডা কৰি ৰাখে। আপুনি ঠিকেই কৈছে, ইয়াৰ ফলত মাটিৰ ওপৰত থকা প্ৰকল্পৰ তুলনাত এই পেনেলসমূহৰ বিদ্যুৎ উৎপাদন ক্ষমতা ১৫% পৰ্যন্ত বৃদ্ধি পাব পাৰে।
◽ পানীৰ বাষ্পীভৱন ৰোধ: সৌৰ পেনেলবোৰে পানীৰ উপৰিভাগত এক প্ৰকাৰৰ ছাঁৰ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত সূৰ্যৰ পোহৰ পোণপটীয়াকৈ পানীত পৰিব নোৱাৰে। ই পানীৰ বাষ্পীভৱনৰ হাৰ যথেষ্ট পৰিমাণে হ্ৰাস কৰে। খৰাংপীড়িত অঞ্চল আৰু খোৱাপানী সংৰক্ষণ কৰা জলাশয়সমূহৰ বাবে ই এক বৰদানস্বৰূপ।
◽ শেলাইৰ বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ আৰু পানীৰ গুণাগুণ ৰক্ষা: সূৰ্যৰ পোহৰৰ অভাৱত পানীত ক্ষতিকাৰক শেলাই (Algae blooms) গজিব নোৱাৰে। অতিৰিক্ত শেলাইয়ে পানীৰ অক্সিজেন নষ্ট কৰে আৰু মাছকে ধৰি অন্যান্য জলজ জীৱৰ ক্ষতি কৰে। সেয়েহে, ফ্লটিং ছ’লাৰে পানীৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Aquatic Ecosystem) ভালে ৰখাত সহায় কৰে।
📌 বিশ্বজুৰি ইয়াৰ প্ৰসাৰ
বৰ্তমান কেৱল চীনতেই নহয়, পৃথিৱীৰ আন বহুতো দেশে এই প্ৰযুক্তিৰ সম্ভাৱনাক উপলব্ধি কৰিছে।
◽ ছিঙ্গাপুৰ: ঘন বসতিপূৰ্ণ আৰু মাটিৰ অভাৱ থকা ছিঙ্গাপুৰৰ দৰে দেশৰ বাবে এই প্ৰযুক্তি অতি আদৰ্শ। তেওঁলোকে টেংগেহ ৰিজাৰ্ভায়াৰৰ (Tengeh Reservoir) দৰে জলাশয়ত বিশাল প্ৰকল্প গঢ়ি তুলিছে।
◽ অন্যান্য দেশসমূহ: দক্ষিণ কোৰিয়া, জাপান, টাইৱান, পৰ্তুগাল, জাৰ্মানী, আৰু নেদাৰলেণ্ডছৰ দৰে দেশসমূহেও নিজৰ জলভাগক সেউজ শক্তি উৎপাদনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে।
◽ ভাৰতবৰ্ষ: ভাৰতেও এই দিশত দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়িছে। তেলেংগানাৰ ৰামাগুণ্ডাম আৰু মধ্যপ্ৰদেশৰ ওংকাৰেশ্বৰ নদীবান্ধত বিশাল উপঙি থকা সৌৰ প্ৰকল্প স্থাপন কৰা হৈছে, যিয়ে ভাৰতৰ শক্তি খণ্ডত নতুন আশাৰ সঞ্চাৰ কৰিছে।
গৱেষকসকলৰ মতে, যদি বিশ্বৰ মানৱ-সৃষ্ট জলাশয়সমূহৰ মাত্ৰ এটা ক্ষুদ্ৰ অংশতো (প্ৰায় ১০%) এনে প্ৰকল্প স্থাপন কৰা হয়, তেন্তে বিশ্বৰ বিদ্যুতৰ চাহিদাৰ এক বৃহৎ অংশ ইয়াৰ পৰাই পূৰণ কৰিব পৰা যাব। পৰিশেষত ক'ব পাৰি যে, যিবোৰ অঞ্চলত ভূমিৰ নাটনি আছে অথচ বিদ্যুতৰ চাহিদা অধিক, সেইবোৰ ঠাইত 'ফ্লটিং ছ’লাৰ' কেৱল এক কাৰ্যকৰী সমাধান নহয়, বৰঞ্চ এক আৱশ্যকতা হৈ পৰিছে।
